ترکمندوزی: تفاوت میان نسخهها
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
سوزندوزی ترکمن یا سیاهدوزی، هنری اصیل و کهن است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردم ترکمن دارد. این هنر از طبیعت و آیینهای قومی الهام گرفته و در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه افشاریه، زندیه و قاجاریه، شکوفا شده است. سوزندوزی ترکمن تنها جنبه تزیینی ندارد و هر نقش و رنگ آن معنا و پیام خاصی را منتقل میکند. این نقوش بیانگر هویت قومی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی هستند. رنگ قرمز در این هنر نماد زندگی، شادی و انرژی است. اهمیت فرهنگی این هنر با ثبت جهانی آن در فهرست میراث ناملموس یونسکو تثبیت شده است. | سوزندوزی ترکمن یا سیاهدوزی، هنری اصیل و کهن است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردم ترکمن دارد. این هنر از طبیعت و آیینهای قومی الهام گرفته و در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه افشاریه، زندیه و قاجاریه، شکوفا شده است. سوزندوزی ترکمن تنها جنبه تزیینی ندارد و هر نقش و رنگ آن معنا و پیام خاصی را منتقل میکند. این نقوش بیانگر هویت قومی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی هستند. رنگ قرمز در این هنر نماد زندگی، شادی و انرژی است. اهمیت فرهنگی این هنر با ثبت جهانی آن در فهرست میراث ناملموس یونسکو تثبیت شده است. | ||
==تاریخچه== | ==تاریخچه ترکمندوزی== | ||
پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
'''1. گل پاییدی یا گل شکفته؛''' طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمیشوند، به امید بچهدار شدن دوخته میشود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?com_mode=nest&com_order=0&itemid=368 «سوزندوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.]</ref> | '''1. گل پاییدی یا گل شکفته؛''' طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمیشوند، به امید بچهدار شدن دوخته میشود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?com_mode=nest&com_order=0&itemid=368 «سوزندوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.]</ref> | ||
'''2. گلنقش؛''' طرح گلنقش نمادی از ماریگل، فرش ترکمن است. ماریگل اصلیترین طرح ترکمن محسوب میشود که به جای پای شتر شهرت دارد. ترکمنهای مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقشدار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی میکنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1048554/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D9%87%D8%A7 یوسفی، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون.]</ref> | '''2. گلنقش؛''' طرح گلنقش نمادی از ماریگل، فرش ترکمن است. ماریگل اصلیترین طرح ترکمن محسوب میشود که به جای پای [[شتر]] شهرت دارد. ترکمنهای مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقشدار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی میکنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1048554/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D9%87%D8%A7 یوسفی، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
'''3. بورمه چیگین؛''' بورمه در زبان ترکمن بهمعنی بستن و چیگین بهمعنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف میشود، بازوی او را با دستمال محکم میبندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته میشود. | '''3. بورمه چیگین؛''' بورمه در زبان ترکمن بهمعنی بستن و چیگین بهمعنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف میشود، بازوی او را با دستمال محکم میبندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته میشود. | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
'''8. اورق دیش؛''' اورق دیش در گویش ترکمن بهمعنای دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران یکجانشینی و امرار معاش از طریق زراعت است. | '''8. اورق دیش؛''' اورق دیش در گویش ترکمن بهمعنای دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران یکجانشینی و امرار معاش از طریق زراعت است. | ||
'''9. آلجه؛''' آلجه نمادی برای حفاظت در برابر چشم زخم است و بخشی از باورهای این منطقه بهحساب میآید. آلجه در زبان ترکمن به سیاه و سفید معنا میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.]</ref> | '''9. آلجه؛''' آلجه نمادی برای حفاظت در برابر [[چشم زخم]] است و بخشی از باورهای این منطقه بهحساب میآید. آلجه در زبان ترکمن به سیاه و سفید معنا میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.]</ref> | ||
'''10. تیرانا بورون؛''' طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام ماهی اوزونبرون است. این طرح بیشتر روی کلاههای زنانه دوخته میشود.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | '''10. تیرانا بورون؛''' طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام [[ماهی اوزونبرون]] است. این طرح بیشتر روی کلاههای زنانه دوخته میشود.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | ||
'''11. ساری ایچیان؛''' ساری ایچیان به زبان ترکمن عقرب زرد معنی میشود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه بهصورت متصل و پیدرپی دوخته میشود. | '''11. ساری ایچیان؛''' ساری ایچیان به زبان ترکمن [[عقرب]] زرد معنی میشود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه بهصورت متصل و پیدرپی دوخته میشود. | ||
'''12. سایر نقوش؛''' نقشهایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، کعبه نقش و عمره نقش از دیگر طرحهای رایج در سوزندوزی ترکمن است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | '''12. سایر نقوش؛''' نقشهایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، [[کعبه]] نقش و عمره نقش از دیگر طرحهای رایج در سوزندوزی ترکمن است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | ||
==مفاهیم رنگ در ترکمندوزی== | ==مفاهیم رنگ در ترکمندوزی== | ||
مردم ترکمن بهپیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزندوزی برای هر رنگ ساختار و کارکردی ویژه برمیگزینند؛ ازاینرو، رنگ لباسها در میان آنان بیانگر مفاهیم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگی با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعیت و منزلت اجتماعی معنا مییابد و برای کودک و جوان، زن و مرد متفاوت است. | مردم ترکمن بهپیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزندوزی برای هر رنگ ساختار و کارکردی ویژه برمیگزینند؛ ازاینرو، رنگ لباسها در میان آنان بیانگر مفاهیم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگی با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعیت و منزلت اجتماعی معنا مییابد و برای [[کودک]] و جوان، [[زن]] و [[مرد]] متفاوت است. | ||
این تفاوتها صفتهایی چون شرم و حیا، وقار و متانت، غرور و فروتنی، شادابی و سرزندگی، قدرت و ضعف، [[مردانگی]] و [[زنانگی]] و نیز وابستگیهای قومی، گروهی و دینی را بازنمایی میکند. در میان همۀ رنگها، رنگ قرمز یکی از اصلیترین رنگها در صنایعدستی مردم ترکمن به شمار میآید؛ رنگی که به باور آنان نماد تداوم زندگی، رشد، تعالی و شادابی است.<ref> [https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.]</ref> | این تفاوتها صفتهایی چون شرم و حیا، وقار و متانت، غرور و فروتنی، شادابی و سرزندگی، قدرت و ضعف، [[مردانگی]] و [[زنانگی]] و نیز وابستگیهای قومی، گروهی و دینی را بازنمایی میکند. در میان همۀ رنگها، رنگ قرمز یکی از اصلیترین رنگها در صنایعدستی مردم ترکمن به شمار میآید؛ رنگی که به باور آنان نماد تداوم زندگی، رشد، تعالی و شادابی است.<ref> [https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.]</ref> | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۴: | ||
'''2. عرقچین؛''' روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقرهای و با نقش و رنگهای مختلف سوزندوزی میکنند. | '''2. عرقچین؛''' روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقرهای و با نقش و رنگهای مختلف سوزندوزی میکنند. | ||
'''3. کلاه زینتی؛''' کلاهی گرد و حلقهایشکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از ازدواج از آن استفاده میکنند. | '''3. کلاه زینتی؛''' کلاهی گرد و حلقهایشکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از [[ازدواج]] از آن استفاده میکنند. | ||
'''4. شلوار؛''' پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده میشود، در گذشته 3 تا 10 سانتیمتر طراحی و سوزندوزی میشد؛ اما امروزه به 1 سانتیمتر رسیده است. | '''4. شلوار؛''' پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده میشود، در گذشته 3 تا 10 سانتیمتر طراحی و سوزندوزی میشد؛ اما امروزه به 1 سانتیمتر رسیده است. | ||
نسخهٔ کنونی تا ۴ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۴۷
ترکمندوزی، نوعی دوخت تزیینی در لباس قوم ترکمن.
سوزندوزی ترکمن یا سیاهدوزی، هنری اصیل و کهن است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردم ترکمن دارد. این هنر از طبیعت و آیینهای قومی الهام گرفته و در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه افشاریه، زندیه و قاجاریه، شکوفا شده است. سوزندوزی ترکمن تنها جنبه تزیینی ندارد و هر نقش و رنگ آن معنا و پیام خاصی را منتقل میکند. این نقوش بیانگر هویت قومی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی هستند. رنگ قرمز در این هنر نماد زندگی، شادی و انرژی است. اهمیت فرهنگی این هنر با ثبت جهانی آن در فهرست میراث ناملموس یونسکو تثبیت شده است.
تاریخچه ترکمندوزی
پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در غارهای هوتو و کمربند در شهرستان بهشهر، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.[۱] ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.[۲]
قدیمیترین نمونۀ سوزندوزی لباس ترکمنی که روی پارچۀ پنبهای سفید رنگ کار شده، مربوط به سدۀ ۱۲ق است، در موزۀ لسآنجلس نگهداری میشود. همچنین دو روپوش سوزندوزی شده با طرح زمینهای ابریشم طلایی و زرد نیز در مجموعههای خصوصی نگهداری میشوند.[۳]
کاربرد ترکمندوزی
هنر سوزندوزی ترکمن در تزئین لباسهای زنان، مردان و کودکان، رودوزی بقچه و بند آن برای جهیزیۀ دختر یا پسر، قابها، آیینه، شانه، لباس عروس و داماد، کلاه مخصوص عروسی، حلقۀ ازدواج زنان، گردنبند، مچبند، کیف لوازمآرایشی، رومیزی، کوسن/ بالش، روتختی، آویزهای دیواری و انواع کیف زنانه جلوهگر میشود.[۴]
در گذشته جُل اسب و سربند شتر را گلدوزی کرده و حیوانات را با آن پارچههای گلدوزی شده برای جشنهای عروسی مزین میکردند. امروزه گلدوزی این سربندها دیگر رایج نیست؛ اما هنوز جل اسبها را با نخ پشمی گلدوزی میکنند. تا چند دهۀ پیش سوزندوزی ترکمن روی پارچههای ابریشم انجام میشد؛ اما امروزه یا روی لباس انجام میشود یا جداگانه روی پارچهای دوخته و روی لباس وصل میشود.[۵]
کاربرد ترکمندوزی در آیینها و مناسک
ترکمنها از دیرباز در مراسمهای مختلف دینی و مذهبی، سوگواری و عزا، جشن و عروسی از پوششهایی استفاده میکنند که با سوزندوزیهای زیبا مزین شده است. این لباسها براساس نوع آیین، دوخت و تزیینهای متفاوتی دارد؛ لباسی که در مراسمهای عروسی و جشنها میپوشند، دارای سوزندوزی بیشتری است؛ اما لباسهای مخصوص عزا و سوگواری به نسبت سادهتر و تزیینات کمتری دارد.[۶]
شهرهای مهم سوزندوزی
این هنر در استانهای خراسان شمالی و گلستان رایج است. مردم ترکمن اغلب در شهرستانهای بجنورد و راز و جرگلان ساکن هستند و هنر سوزندوزی در میان زنان این اقوام رواج دارد.[۷] روستای تنگلی یکی از روستاهای شهرستان گنبد استان گلستان است و به این دلیل که جمعیت قابل توجهی از ساکنین این روستا صنایعدستی سوزندوزی تولید میکنند، بهعنوان روستای ملی سوزندوزی انتخاب شده است.[۸] سوزندوزی ترکمن از صنایع دستی بومی شهرستان علیآباد کتول است.[۹]
ابزار سوزندوزی
وسایل اولیۀ سوزندوزی ترکمن نخ و پارچه است که خود تنوع بسیار زیادی را شامل میشود. نخهای طبیعی مانند ابریشمی و پنبهای و همچنین نخهای مصنوعی اکریلیک برای ترکمندوزی استفاده میشود. تنوع در پارچه نیز شامل ابریشمی، نخی، پشمی، ماهوت و ترمه در رنگهای مشکی، زرد و قرمز است. سایر لوازم جانبی برای سوزندوزی سوزن، انگشتانه، قیچی و نوار یالاقیوب است.[۱۰]
مراحل انجام سوزندوزی ترکمن
1. لایهبندی و شیاردوزی پارچه؛ در لایهبندی، پارچۀ اصلی را به پارچهای که لایه نام دارد با دوخت ساده به فاصلۀ نیمسانتی شیاردوزی میکنند، اینکار برای ثابت نگهداشتن پارچه و سوزندوزی صورت میگیرد.[۱۱]
2. تاباندن نخ ابریشم؛ در این مرحله نخها را بهجهت استحکام، دو تا پنج بار بههم میتابانند، در مرحلۀ اول تاب نخ را سمت چپ در مرحله بعدی بهسمت راست تاب میدهند.
3. سیمکشی؛ سیمکشی برای تعیین محدودۀ اصلی کادر دوخت برای اجرای طرح مورد نظر انجام میگیرد.[۱۲]
4. سیاهدوزی؛ در این مرحله هنرمندان برای قرینهسازی نقوش در زمان دوخت، طرح اصلی را با نخ کوک، روی پارچه کوک میزنند.[۱۳]
5. الواندوزی؛ الواندوزی، مرحلۀ دوختن نخهای رنگی مانند قرمز روشن و تیره، قهوهای، زرد، نارنجی و سفید در داخل سیاهدوزی است. داخل طرح سیاهدوزی بهطور کامل با نخهای رنگی دوخته میشود تا زمانیکه زمینۀ پارچه مشخص نشود.
6. دانهدوزی؛ در این مرحله مابین دوختهای سیمکشی را با رنگهای سفید و مشکی دانهدوزی میکنند. این مرحله از دوخت آلاجا نام دارد که در صنعت فرشبافی کاربرد فراوان دارد.
7. سفیددوزی؛ این مرحله که بیشتر در شلوارهای زنانه کار برد دارد، در قسمت بالای سیم بهصورت طرح پیدرپی و چسبیده بههم دوخته میشود.[۱۴]
نقوش سوزندوزی ترکمن
نقشها در سوزندوزی طرحی از اشکال ساده شدۀ عناصری است که از محیط اطراف زندگی، عقاید و باورها و ذهن خیالپرداز بافنده الهام میگیرد. زنان و دختران ترکمن، هنرمندان و نقشپردازان ماهری هستند. آنها این نقشها را دستاورد زحمات نسلهای قبلی خود میدانند که با آنها مفاهیم غم، شادی، آرزو و حسرت را بیان میکردند.[۱۵]
1. گل پاییدی یا گل شکفته؛ طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمیشوند، به امید بچهدار شدن دوخته میشود.[۱۶]
2. گلنقش؛ طرح گلنقش نمادی از ماریگل، فرش ترکمن است. ماریگل اصلیترین طرح ترکمن محسوب میشود که به جای پای شتر شهرت دارد. ترکمنهای مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقشدار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی میکنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.[۱۷]
3. بورمه چیگین؛ بورمه در زبان ترکمن بهمعنی بستن و چیگین بهمعنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف میشود، بازوی او را با دستمال محکم میبندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته میشود.
4. قیچاق؛ طرح قیچاق شکل هندسی تغییر یافتۀ نیزه است. این طرح نمادی از جنگ است و سمبلی برای ترغیب احساسات مردم ترکمن برای شرکت در جنگ و حفظ خاک سرزمین مادری به شمار میرود.
5. شلپه نقش؛ شلپه بهمعنای آویز است. این طرح از نقوش حاشیۀ فرش گرفته شده است.
6. آی نقش؛ آی نقش بهمعنای نقش ماه را بافندگان ترکمن با الهام از شکل طبیعی ماه بر روی شلوارهای زنانه میدوزد.
7. اوق گوزی؛ اوق در گویش ترکمن به تیر و گوزی به چشم معنا میشود. نقش اوق گوزی بیانگر دلاوریهای مردم ترکمن در طول تاریخ است.
8. اورق دیش؛ اورق دیش در گویش ترکمن بهمعنای دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران یکجانشینی و امرار معاش از طریق زراعت است.
9. آلجه؛ آلجه نمادی برای حفاظت در برابر چشم زخم است و بخشی از باورهای این منطقه بهحساب میآید. آلجه در زبان ترکمن به سیاه و سفید معنا میشود.[۱۸]
10. تیرانا بورون؛ طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام ماهی اوزونبرون است. این طرح بیشتر روی کلاههای زنانه دوخته میشود.[۱۹]
11. ساری ایچیان؛ ساری ایچیان به زبان ترکمن عقرب زرد معنی میشود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه بهصورت متصل و پیدرپی دوخته میشود.
12. سایر نقوش؛ نقشهایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، کعبه نقش و عمره نقش از دیگر طرحهای رایج در سوزندوزی ترکمن است.[۲۰]
مفاهیم رنگ در ترکمندوزی
مردم ترکمن بهپیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزندوزی برای هر رنگ ساختار و کارکردی ویژه برمیگزینند؛ ازاینرو، رنگ لباسها در میان آنان بیانگر مفاهیم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگی با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعیت و منزلت اجتماعی معنا مییابد و برای کودک و جوان، زن و مرد متفاوت است.
این تفاوتها صفتهایی چون شرم و حیا، وقار و متانت، غرور و فروتنی، شادابی و سرزندگی، قدرت و ضعف، مردانگی و زنانگی و نیز وابستگیهای قومی، گروهی و دینی را بازنمایی میکند. در میان همۀ رنگها، رنگ قرمز یکی از اصلیترین رنگها در صنایعدستی مردم ترکمن به شمار میآید؛ رنگی که به باور آنان نماد تداوم زندگی، رشد، تعالی و شادابی است.[۲۱]
سوزندوزی در انواع پوشاک ترکمنها
1. چابست؛ نوعی بالاپوشی که زنان ترکمن روی پیراهن میپوشند و سراسر سوزندوزی همراه با آویزههای سکه و پولک نقرهای است.
2. عرقچین؛ روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقرهای و با نقش و رنگهای مختلف سوزندوزی میکنند.
3. کلاه زینتی؛ کلاهی گرد و حلقهایشکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از ازدواج از آن استفاده میکنند.
4. شلوار؛ پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده میشود، در گذشته 3 تا 10 سانتیمتر طراحی و سوزندوزی میشد؛ اما امروزه به 1 سانتیمتر رسیده است.
5. بقچه؛ روکش یا کیفی است که برای گذاشتن قرآن مورد استفاده قرار میگیرد و رویۀ آن با طرحهای زیبا سوزندوزی میشود.[۲۲]
6. کوینک؛ پیراهنی زنانه با شکلی ساده است که یقۀ گرد و چاک مشخصی دارد. این پیراهن هر چهارفصل مورد استفاده قرار میگیرد.
7. دون؛ نوعی قبا یا روپوش آستین بلند، جلوباز و گشادی است که روی پیراهن پوشیده میشود. زنان ترکمن در هر سن و سالی از آن استفاده میکنند. دون مخصوص عروس از پارچههای سرخرنگ بافته میشود که به «قرمزی دون» معروف است.[۲۳]
8. لباس کودکان؛ بانوان ترکمن برای دوری از چشم زخم بر لباس کودکان خود دعا میدوزند.[۲۴]
9. پیراهن؛ یقه و سرآستین پیراهنهای زنانه با نقوش مختلف سوزندوزی میشود.[۲۵]
ثبت جهانی سوزندوزی
سوزندوزی ترکمن که به سیاهدوزی هم معروف است،[۲۶] در هفدهمین نشست کمیتۀ بین دولتهای سازمان یونسکو مورد بررسی قرار گرفت و بهعنوان بیستمین میراث ناملموس ایران و ترکمنستان وارد فهرست جهانی یونسکو شد.[۲۷]
پانویس
- ↑ «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.
- ↑ پژوهانفر، «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت عالیگرد.
- ↑ سوزن دوزی ترکمن، فراتر از صنعت، وبسایت پیام ما.
- ↑ بیجاری، «سوزندوزی ترکمن»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «سوزندوزی ترکمن، فراتر از صنعت»، وبسایت روزنامةپیامما.
- ↑ «ثبت جهانی سوزندوزی ترکمن بهعنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «تنگلی، روستای ملی سوزندوزی ترکمن»، خبرگزاری میراث آریا.
- ↑ «زیباییهای صنایع دستی اقوام گلستان در یک نگاه»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت بیتوته.
- ↑ قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص7.
- ↑ قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائرة المعارف ترکمن.
- ↑ قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص7.
- ↑ قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائرة المعارف ترکمن.
- ↑ افرغ و کاظمنژاد، «مطالعة نقوش دستبافتهها و دستمالهای ترکمن از گذار مردمشناسی هنر»، 1401ش، ص82-81.
- ↑ «سوزندوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.
- ↑ یوسفی، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون.
- ↑ قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.
- ↑ قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.
- ↑ قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.
- ↑ قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.
- ↑ خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن بهشیوة سنتی و نوین»، 1387ش، ص80.
- ↑ ذباح و حاتم، «جستاري در مفاهيم نقوش سوزندوزي ترکمانان گنبدکاووس»، 1392ش، ص71.
- ↑ بیجاری، «سوزندوزی ترکمن»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.
- ↑ «تاریخچة کهن سوزندوزی ترکمن»، وبسایت ویستا.
- ↑ «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.
منابع
- افرغ، محمد و حبیبالله، کاظمنژاد، «مطالعۀ نقوش دستبافتهها و دستمالهای ترکمن از گذار مردمشناسی هنر»، نشریۀ علمی باغ نظر، سال نوزدهم، شمارۀ 117، اسفند 1401ش.
- بیجاری، مریم، «سوزندوزی ترکمن»، وبسایت دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 17 آبان 1402ش.
- پژوهانفر، آیسان، «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت عالیگرد، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1402ش.
- «تاریخچۀ کهن سوزندوزی ترکمن»، وبسایت ویستا، تاریخ بازدید: 6 آذر 1402ش.
- «تنگلی، روستای ملی سوزندوزی ترکمن»، خبرگزاری میراث آریا، تاریخ درج مطلب: 28 آذر 1400ش.
- «ثبت جهانی سوزندوزی ترکمن بهعنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 10 آذر 1401ش.
- خاموشی، زهرا، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، نشریۀ مطالعات هنر اسلامی، دورۀ 5، شمارۀ 9، 1387ش.
- ذباح، الهام و حاتم، غلامعلی، «جستاری در مفاهیم نقوش سوزندوزی ترکمانان گنبدکاووس»، فصلنامۀ علمی پژوهشی نگره، دورۀ 8، شمارۀ 28، 1392ش.
- «زیباییهای صنایع دستی اقوام گلستان در یک نگاه»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 23 دی 1385ش.
- «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 10 آذر 1401ش.
- «سوزندوزی ترکمن، فراتر از صنعت»، وبسایت روزنامۀ پیام ما، تاریخ بازدید: 14 آذر 1401ش.
- «سوزندوزی 2»، وبسایت دائرۀ المعارف ترکمن، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1389ش.
- قزلجه، متین، «سوزندوزی»، وبسایت دائرۀ المعارف ترکمن، تاریخ درج مطلب: 11 شهریور 1388ش.
- قویپنچه، زهرا، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، دومین کنفرانس بینالمللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، دورۀ 2، سال 1394ش.
- «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: 17 آبان 1402ش.
- یوسفی، جعفر، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1394ش.