| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
سوزندوزی ترکمن یا سیاهدوزی، هنری اصیل و کهن است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردم ترکمن دارد. این هنر از طبیعت و آیینهای قومی الهام گرفته و در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه افشاریه، زندیه و قاجاریه، شکوفا شده است. سوزندوزی ترکمن تنها جنبه تزیینی ندارد و هر نقش و رنگ آن معنا و پیام خاصی را منتقل میکند. این نقوش بیانگر هویت قومی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی هستند. رنگ قرمز در این هنر نماد زندگی، شادی و انرژی است. اهمیت فرهنگی این هنر با ثبت جهانی آن در فهرست میراث ناملموس یونسکو تثبیت شده است. | سوزندوزی ترکمن یا سیاهدوزی، هنری اصیل و کهن است که ریشه در زندگی، باورها و فرهنگ مردم ترکمن دارد. این هنر از طبیعت و آیینهای قومی الهام گرفته و در دورههای تاریخی مختلف، بهویژه افشاریه، زندیه و قاجاریه، شکوفا شده است. سوزندوزی ترکمن تنها جنبه تزیینی ندارد و هر نقش و رنگ آن معنا و پیام خاصی را منتقل میکند. این نقوش بیانگر هویت قومی، باورهای دینی و جایگاه اجتماعی هستند. رنگ قرمز در این هنر نماد زندگی، شادی و انرژی است. اهمیت فرهنگی این هنر با ثبت جهانی آن در فهرست میراث ناملموس یونسکو تثبیت شده است. | ||
==تاریخچه== | ==تاریخچه ترکمندوزی== | ||
پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
'''1. گل پاییدی یا گل شکفته؛''' طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمیشوند، به امید بچهدار شدن دوخته میشود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?com_mode=nest&com_order=0&itemid=368 «سوزندوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.]</ref> | '''1. گل پاییدی یا گل شکفته؛''' طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمیشوند، به امید بچهدار شدن دوخته میشود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?com_mode=nest&com_order=0&itemid=368 «سوزندوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.]</ref> | ||
'''2. گلنقش؛''' طرح گلنقش نمادی از ماریگل، فرش ترکمن است. ماریگل اصلیترین طرح ترکمن محسوب میشود که به جای پای شتر شهرت دارد. ترکمنهای مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقشدار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی میکنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1048554/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D9%87%D8%A7 یوسفی، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون.]</ref> | '''2. گلنقش؛''' طرح گلنقش نمادی از ماریگل، فرش ترکمن است. ماریگل اصلیترین طرح ترکمن محسوب میشود که به جای پای [[شتر]] شهرت دارد. ترکمنهای مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقشدار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی میکنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1048554/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D9%87%D8%A7 یوسفی، «صنایع دستی ترکمنها»، وبسایت راسخون.]</ref> | ||
'''3. بورمه چیگین؛''' بورمه در زبان ترکمن بهمعنی بستن و چیگین بهمعنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف میشود، بازوی او را با دستمال محکم میبندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته میشود. | '''3. بورمه چیگین؛''' بورمه در زبان ترکمن بهمعنی بستن و چیگین بهمعنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف میشود، بازوی او را با دستمال محکم میبندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته میشود. | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
'''8. اورق دیش؛''' اورق دیش در گویش ترکمن بهمعنای دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران یکجانشینی و امرار معاش از طریق زراعت است. | '''8. اورق دیش؛''' اورق دیش در گویش ترکمن بهمعنای دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران یکجانشینی و امرار معاش از طریق زراعت است. | ||
'''9. آلجه؛''' آلجه نمادی برای حفاظت در برابر چشم زخم است و بخشی از باورهای این منطقه بهحساب میآید. آلجه در زبان ترکمن به سیاه و سفید معنا میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.]</ref> | '''9. آلجه؛''' آلجه نمادی برای حفاظت در برابر [[چشم زخم]] است و بخشی از باورهای این منطقه بهحساب میآید. آلجه در زبان ترکمن به سیاه و سفید معنا میشود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.]</ref> | ||
'''10. تیرانا بورون؛''' طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام ماهی اوزونبرون است. این طرح بیشتر روی کلاههای زنانه دوخته میشود.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | '''10. تیرانا بورون؛''' طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام [[ماهی اوزونبرون]] است. این طرح بیشتر روی کلاههای زنانه دوخته میشود.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | ||
'''11. ساری ایچیان؛''' ساری ایچیان به زبان ترکمن عقرب زرد معنی میشود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه بهصورت متصل و پیدرپی دوخته میشود. | '''11. ساری ایچیان؛''' ساری ایچیان به زبان ترکمن [[عقرب]] زرد معنی میشود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه بهصورت متصل و پیدرپی دوخته میشود. | ||
'''12. سایر نقوش؛''' نقشهایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، کعبه نقش و عمره نقش از دیگر طرحهای رایج در سوزندوزی ترکمن است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | '''12. سایر نقوش؛''' نقشهایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، [[کعبه]] نقش و عمره نقش از دیگر طرحهای رایج در سوزندوزی ترکمن است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزندوزی»، وبسایت دائره المعارف ترکمن.]</ref> | ||
==مفاهیم رنگ در ترکمندوزی== | ==مفاهیم رنگ در ترکمندوزی== | ||
مردم ترکمن بهپیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزندوزی برای هر رنگ ساختار و کارکردی ویژه برمیگزینند؛ ازاینرو، رنگ لباسها در میان آنان بیانگر مفاهیم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگی با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعیت و منزلت اجتماعی معنا مییابد و برای کودک و جوان، زن و مرد متفاوت است. | مردم ترکمن بهپیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزندوزی برای هر رنگ ساختار و کارکردی ویژه برمیگزینند؛ ازاینرو، رنگ لباسها در میان آنان بیانگر مفاهیم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگی با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعیت و منزلت اجتماعی معنا مییابد و برای [[کودک]] و جوان، [[زن]] و [[مرد]] متفاوت است. | ||
این تفاوتها صفتهایی چون شرم و حیا، وقار و متانت، غرور و فروتنی، شادابی و سرزندگی، قدرت و ضعف، [[مردانگی]] و [[زنانگی]] و نیز وابستگیهای قومی، گروهی و دینی را بازنمایی میکند. در میان همۀ رنگها، رنگ قرمز یکی از اصلیترین رنگها در صنایعدستی مردم ترکمن به شمار میآید؛ رنگی که به باور آنان نماد تداوم زندگی، رشد، تعالی و شادابی است.<ref> [https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.]</ref> | این تفاوتها صفتهایی چون شرم و حیا، وقار و متانت، غرور و فروتنی، شادابی و سرزندگی، قدرت و ضعف، [[مردانگی]] و [[زنانگی]] و نیز وابستگیهای قومی، گروهی و دینی را بازنمایی میکند. در میان همۀ رنگها، رنگ قرمز یکی از اصلیترین رنگها در صنایعدستی مردم ترکمن به شمار میآید؛ رنگی که به باور آنان نماد تداوم زندگی، رشد، تعالی و شادابی است.<ref> [https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قویپنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.]</ref> | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۴: | ||
'''2. عرقچین؛''' روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقرهای و با نقش و رنگهای مختلف سوزندوزی میکنند. | '''2. عرقچین؛''' روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقرهای و با نقش و رنگهای مختلف سوزندوزی میکنند. | ||
'''3. کلاه زینتی؛''' کلاهی گرد و حلقهایشکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از ازدواج از آن استفاده میکنند. | '''3. کلاه زینتی؛''' کلاهی گرد و حلقهایشکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از [[ازدواج]] از آن استفاده میکنند. | ||
'''4. شلوار؛''' پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده میشود، در گذشته 3 تا 10 سانتیمتر طراحی و سوزندوزی میشد؛ اما امروزه به 1 سانتیمتر رسیده است. | '''4. شلوار؛''' پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده میشود، در گذشته 3 تا 10 سانتیمتر طراحی و سوزندوزی میشد؛ اما امروزه به 1 سانتیمتر رسیده است. | ||
