| خط ۶: | خط ۶: | ||
پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | پیشینۀ ترکمندوزی یا سیاهدوزی به هشتهزار سال قبل باز میگردد؛ در [[غارهای هوتو و کمربند]] در [[شهرستان بهشهر]]، سوزندوزیهای شاخکداری یافت شده است که حکایت از دیرینگی این هنر دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزندوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> ترکمنها ازگذشته اقدام به تهیۀ ابریشم که مادۀ اصلی سوزندوزی است، میکردند. از زمان سکاها گلدوزی ترکمن رایج بود. براساس آثار تاریخی بهجامانده، اوج این هنر در دوران افشاریه، زندیه و بهویژه قاجاریه بود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزندوزی بلوچ و ترکمن به شیوه سنتی و نوین»، 1387ش، ص78.]</ref> | ||
قدیمیترین نمونۀ سوزندوزی لباس ترکمنی که روی پارچۀ پنبهای سفید رنگ کار شده، مربوط به سدۀ ۱۲ق است، در موزۀ لسآنجلس نگهداری میشود. همچنین دو روپوش سوزندوزی شده با طرح زمینهای ابریشم طلایی و زرد نیز در مجموعههای خصوصی نگهداری میشوند.<ref>[https://aaligard.ir/turkmen-needlework/ پژوهانفر، «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت عالیگرد.]</ref> | قدیمیترین نمونۀ سوزندوزی لباس ترکمنی که روی پارچۀ پنبهای [[سفید]] رنگ کار شده، مربوط به سدۀ ۱۲ق است، در موزۀ لسآنجلس نگهداری میشود. همچنین دو روپوش سوزندوزی شده با طرح زمینهای ابریشم طلایی و زرد نیز در مجموعههای خصوصی نگهداری میشوند.<ref>[https://aaligard.ir/turkmen-needlework/ پژوهانفر، «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت عالیگرد.]</ref> | ||
==کاربرد ترکمندوزی== | ==کاربرد ترکمندوزی== | ||
[[پرونده:گوشواره-ترکمن-دوزی.jpg|بندانگشتی|317x317پیکسل|گوشواره زنانه مدل سوزندوزی ترکمن]] | [[پرونده:گوشواره-ترکمن-دوزی.jpg|بندانگشتی|317x317پیکسل|گوشواره زنانه مدل سوزندوزی ترکمن]] | ||
هنر سوزندوزی ترکمن در تزئین لباسهای زنان، مردان و کودکان، رودوزی بقچه و بند آن برای جهيزيۀ دختر يا پسر، قابها، آيینه، | هنر سوزندوزی ترکمن در تزئین لباسهای زنان، مردان و کودکان، رودوزی بقچه و بند آن برای [[جهيزيه|جهيزيۀ]] دختر يا پسر، قابها، آيینه، [[شانه]]، لباس عروس و داماد، کلاه مخصوص عروسی، حلقۀ ازدواج زنان، گردنبند، مچبند، کیف لوازمآرایشی، رومیزی، کوسن/ بالش، روتختی، آویزهای دیواری و انواع کیف زنانه جلوهگر میشود.<ref>[https://payamema.ir/payam/articlerelation/77557 سوزن دوزی ترکمن، فراتر از صنعت، وبسایت پیام ما.]</ref> در گذشته جُل اسب و سربند شتر را گلدوزی کرده و حیوانات را با آن پارچههای گلدوزی شده برای جشنهای عروسی مزین میکردند. امروزه گلدوزی این سربندها دیگر رایج نیست؛ اما هنوز جل اسبها را با نخ پشمی گلدوزی میکنند. تا چند دهۀ پیش سوزندوزی ترکمن روی پارچههای ابریشم انجام میشد؛ اما امروزه یا روی لباس انجام میشود یا جداگانه روی پارچهای دوخته و روی لباس وصل میشود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/257751/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 بیجاری، «سوزندوزی ترکمن»، وبسایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
==کاربرد ترکمندوزی در آیینها و مناسک== | ==کاربرد ترکمندوزی در آیینها و مناسک== | ||
ترکمنها از دیرباز در مراسمهای مختلف دینی و مذهبی، سوگواری و عزا، جشن و عروسی از پوششهایی استفاده میکنند که با سوزندوزیهای زیبا مزین شده است. این لباسها براساس نوع آیین، دوخت و تزیینهای متفاوتی دارد؛ لباسی که در مراسمهای عروسی و جشنها میپوشند، دارای سوزندوزی بیشتری است؛ اما لباسهای مخصوص عزا و سوگواری به نسبت سادهتر و تزیینات کمتری دارد.<ref> [https://payamema.ir/payam/articlerelation/77557 «سوزندوزی ترکمن، فراتر از صنعت»، وبسایت روزنامةپیامما.]</ref> | ترکمنها از دیرباز در مراسمهای مختلف دینی و مذهبی، سوگواری و عزا، جشن و عروسی از پوششهایی استفاده میکنند که با سوزندوزیهای زیبا مزین شده است. این لباسها براساس نوع آیین، دوخت و تزیینهای متفاوتی دارد؛ لباسی که در مراسمهای عروسی و جشنها میپوشند، دارای سوزندوزی بیشتری است؛ اما لباسهای مخصوص عزا و سوگواری به نسبت سادهتر و تزیینات کمتری دارد.<ref> [https://payamema.ir/payam/articlerelation/77557 «سوزندوزی ترکمن، فراتر از صنعت»، وبسایت روزنامةپیامما.]</ref> | ||
==شهرهای مهم سوزندوزی== | ==شهرهای مهم سوزندوزی== | ||
[[پرونده:ترکمن-دوزی2.jpg|بندانگشتی|320x320پیکسل|هنر سوزندوزی در میان زنان اقوام ترکمن]] | [[پرونده:ترکمن-دوزی2.jpg|بندانگشتی|320x320پیکسل|هنر سوزندوزی در میان زنان اقوام ترکمن]] | ||
این هنر در استانهای خراسان شمالی و گلستان رایج است. مردم ترکمن اغلب در شهرستانهای بجنورد و راز و جرگلان ساکن هستند و هنر سوزندوزی در میان زنان این اقوام رواج دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006700/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%8 «ثبت جهانی سوزندوزی ترکمن بهعنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | این هنر در استانهای خراسان شمالی و گلستان رایج است. مردم ترکمن اغلب در شهرستانهای بجنورد و راز و جرگلان ساکن هستند و هنر [[سوزندوزی]] در میان زنان این اقوام رواج دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006700/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%8 «ثبت جهانی سوزندوزی ترکمن بهعنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> روستای تنگلی یکی از روستاهای شهرستان گنبد استان گلستان است و به این دلیل که جمعیت قابل توجهی از ساکنین این روستا [[صنایعدستی]] سوزندوزی تولید میکنند، بهعنوان روستای ملی سوزندوزی انتخاب شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/14000922181526/%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 «تنگلی، روستای ملی سوزندوزی ترکمن»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> سوزندوزی ترکمن از صنایع دستی بومی شهرستان علیآباد کتول است.<ref>[https://www.irna.ir/news/7682008/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A «زیباییهای صنایع دستی اقوام گلستان در یک نگاه»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> | ||
==ابزار سوزندوزی== | ==ابزار سوزندوزی== | ||
وسایل اولیۀ سوزندوزی ترکمن نخ و پارچه است که خود تنوع بسیار زیادی را شامل میشود. نخهای طبیعی مانند ابریشمی و پنبهای و همچنین نخهای مصنوعی اکریلیک برای ترکمندوزی استفاده میشود. تنوع در پارچه نیز شامل ابریشمی، نخی، پشمی، ماهوت و ترمه در رنگهای مشکی، زرد و قرمز است. سایر لوازم جانبی برای سوزندوزی سوزن، انگشتانه، قیچی و نوار یالاقیوب است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/turkmen-embroidery2-art.html «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت بیتوته.]</ref> | وسایل اولیۀ سوزندوزی ترکمن نخ و پارچه است که خود تنوع بسیار زیادی را شامل میشود. نخهای طبیعی مانند ابریشمی و پنبهای و همچنین نخهای مصنوعی اکریلیک برای ترکمندوزی استفاده میشود. تنوع در پارچه نیز شامل ابریشمی، نخی، پشمی، ماهوت و ترمه در رنگهای مشکی، زرد و قرمز است. سایر لوازم جانبی برای سوزندوزی سوزن، انگشتانه، قیچی و نوار یالاقیوب است.<ref>[https://www.beytoote.com/art/handicrafts/turkmen-embroidery2-art.html «هنر سوزندوزی ترکمن»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
