ترکمن‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

سوزن‌دوزی ترکمن، در گذشته برای تزیین لباس مردان، زنان و کودکان استفاده می‌شد؛ اما امروزه بیشتر برای تزیین لباس زنان به‌ کار برده می‌شود. هنرمندان نقوش را به‌صورت اشکال هندسی و قرینه با زنجیرهای فشرده و بسیار کوچک و ظریف روی پارچه می‌دوزند. سوزن‌دوزی ترکمن معروف به سیاه‌دوزی  از صنایع‌دستی بومی شهرستان علی‌آباد کتول است.  

هنر سوزن‌دوزی ترکمن در تزئین لباس‌های زنان، مردان و کودکان، رودوزی بقچه و بند آن برای [[جهيزيه|جهيزيۀ]] دختر يا پسر، قاب‌ها، آيینه، [[شانه]]، لباس عروس و داماد، کلاه مخصوص عروسی، حلقۀ ازدواج زنان، گردن‌بند، مچ‌بند، کیف لوازم‌آرایشی، رومیزی، کوسن/ بالش، روتختی، آویزهای دیواری و  انواع کیف زنانه جلوه‌گر می‌شود.<ref>[https://payamema.ir/payam/articlerelation/77557 سوزن دوزی ترکمن، فراتر از صنعت، وب‌سایت پیام ما.]</ref>  در گذشته جُل اسب و سربند شتر را گل‌دوزی کرده و حیوانات را با آن پارچه‌های گل‌دوزی شده برای جشن‌های عروسی مزین می‌کردند. امروزه گل‌دوزی این سربندها دیگر رایج نیست؛ اما هنوز جل اسب‌ها را با نخ پشمی گل‌دوزی می‌کنند. تا چند دهۀ پیش سوزن‌دوزی ترکمن روی پارچه‌های ابریشم انجام می‌شد؛ اما امروزه یا روی لباس انجام می‌شود یا جداگانه روی پارچه‌ای دوخته و روی لباس وصل می‌شود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/257751/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 بیجاری، «سوزن‌دوزی ترکمن»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>   

ترکمن‌ها از دیرباز در مراسم‌های مختلف دینی و مذهبی، سوگواری و عزا، جشن و عروسی از پوشش‌هایی استفاده می‌کنند که با سوزن‌دوزی‌های زیبا مزین شده است. این لباس‌ها براساس نوع آیین، دوخت و تزیین‌های متفاوتی دارد؛ لباسی که در مراسم‌های عروسی و جشن‌ها می‌پوشند، دارای سوزن‌دوزی بیشتری است؛ اما لباس‌های مخصوص عزا و سوگواری به نسبت ساده‌تر و تزیینات کم‌تری دارد.<ref> [https://payamema.ir/payam/articlerelation/77557 «سوزن‌دوزی ترکمن، فراتر از صنعت»، وب‌سایت روزنامةپیام‌ما.]</ref>  

این هنر در استان‌های خراسان شمالی و گلستان رایج است. مردم ترکمن اغلب در شهرستان‌های بجنورد و راز و جرگلان ساکن هستند و هنر [[سوزن‌دوزی]] در میان زنان این اقوام رواج دارد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006700/%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%85%DB%8C%D9%8 «ثبت جهانی سوزن‌دوزی ترکمن به‌عنوان بیستمین عنصر میراث فرهنگی ناملموس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> روستای تنگلی یکی از روستاهای شهرستان گنبد استان گلستان است و به این ‌دلیل‌ که جمعیت قابل توجهی از ساکنین این روستا [[صنایع‌دستی]] سوزن‌دوزی تولید می‌کنند، به‌عنوان روستای ملی سوزن‌دوزی انتخاب شده است.<ref>[https://www.chtn.ir/news/14000922181526/%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 «تنگلی، روستای ملی سوزن‌دوزی ترکمن»، خبرگزاری میراث آریا.]</ref> سوزن‌دوزی ترکمن از صنایع دستی بومی شهرستان علی‌آباد کتول است.<ref>[https://www.irna.ir/news/7682008/%D8%B2%DB%8C%D8%A8%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D9%88%D8%A7%D9%85-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%D9%86%DA%AF%D8%A «زیبایی‌های صنایع دستی اقوام گلستان در یک نگاه»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>   

[[پرونده:ترکمن-دوزی1.jpg|بندانگشتی|594x594پیکسل|لباس بورنجک با سوزن دوزی‌های الوان روی پارچه‌ی ابریشم سبز]]

نقش‎‌ها در سوزن‌دوزی طرحی از اشکال ساده شدۀ عناصری است که از محیط اطراف زندگی، عقاید و باورها و ذهن خیال‌پرداز بافنده الهام می‌گیرد. زنان و دختران ترکمن، هنرمندان و نقش‌پردازان ماهری هستند. آنها این نقش‌ها را دستاورد زحمات نسل‌های قبلی خود می‌دانند که با آنها مفاهیم غم، شادی، آرزو و حسرت را بیان می‌کردند.<ref> [https://www.bagh-sj.com/article_165757_df03ff812e0fc37ed289d56dad467e36.pdf افرغ و کاظم‌نژاد، «مطالعة نقوش دستبافته‌ها و دستمال‌های ترکمن از گذار مردم‌شناسی هنر»، 1401ش، ص82-81.]</ref>  

===1. گل پاییدی یا گل شکفته؛===

طرح گل شکفته بیشتر روی یقه لباس و یا پاچۀ شلوار زنانی که صاحب بچه نمی‌شوند، به امید بچه‌دار شدن دوخته می‌شود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?com_mode=nest&com_order=0&itemid=368 «سوزن‌دوزی 2»، دائرة المعارف ترکمن.]</ref>  

===2. گل‌نقش؛===

طرح گل‌نقش نمادی از ماری‌گل، فرش ترکمن است. ماری‌گل اصلی‌ترین طرح ترکمن محسوب می‌شود که به جای پای شتر شهرت دارد. ترکمن‌های مسلمان بر اساس باورهای دینی خود، برای کراهت و پرهیز نقش‌دار کردن چهرۀ جانداران، چنین نقوش انتزاعی را طراحی می‌کنند تا از قوانین دین خود پیروی کرده باشند.<ref> [https://rasekhoon.net/article/show/1048554/%D8%B5%D9%86%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D9%87%D8%A7 یوسفی، «صنایع دستی ترکمن‌ها»، وب‌سایت راسخون.]</ref>  

===3. بورمه چیگین؛===

بورمه در زبان ترکمن به‌معنی بستن و چیگین به‌معنی بازو است. بانوان ترکمن اعتقاد دارند زمانی که فردی دچار ضعف می‌شود، بازوی او را با دستمال محکم می‌بندند تا خون در قسمت بالای بدن جریان یابد. این طرح روی قسمت انتهای پاچۀ شلوار و کلاه زنان دوخته می‌شود.

===4. قیچاق؛===

طرح قیچاق شکل هندسي تغيير يافتۀ نيزه است. این طرح نمادی از جنگ است و سمبلي برای ترغیب احساسات مردم ترکمن برای شرکت در جنگ و حفظ خاک سرزمین مادری به‌ شمار مي‌رود.  

===5. شلپه نقش؛===

شلپه به‌معنای آویز است. این طرح از نقوش حاشیۀ فرش گرفته شده است.

===6. آي نقش؛===

آی نقش به‌معنای نقش ماه را بافندگان ترکمن با الهام از شکل طبيعي ماه بر روی شلوارهای زنانه مي دوزد.

===7. اوق گوزي؛===

اوق در گويش ترکمن به‌ تير و گوزی به چشم معنا می‌شود. نقش اوق گوزی بيان‌گر دلاوری‌های مردم ترکمن در طول تاریخ است.

===8. اورق دیش؛===

اورق دیش در گویش ترکمن به‌معنای‌ دندانۀ داس است. این طرح نمادی از دوران يک‌جانشيني و امرار معاش از طریق زراعت است.

===9. آلجه؛===

آلجه نمادی برای حفاظت در برابر چشم زخم است و بخشي از باورهای اين منطقه به‌حساب مي‌آيد. آلجه در زبان ترکمن به‌ سیاه و سفید معنا می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قوی‌پنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص10-9.]</ref>  

===10. تیرانا بورون؛===

طرح تیرانا از نماد ماهی گرفته شده و در زبان ترکمن نام ماهی اوزون‌برون است. این طرح بیشتر روی کلاه‌های زنانه دوخته می‌شود.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزن‌دوزی»، وب‌سایت دائره المعارف ترکمن.]</ref>  

===11. ساری ایچیان؛===

ساری ایچیان به زبان ترکمن عقرب زرد معنی می‌شود. این طرح از طبیعت و محیط زندگی هنرمند الهام گرفته شده  است. مردم ترکمن معتقد هستند که عقرب نماد دفع شر است. طرح ساری ایچیان روی پاچۀ شلوارهای زنانه به‌صورت متصل و پی‌درپی دوخته می‌شود.

===12. سایر نقوش؛===

نقش‌هایی مانند بال پرنده، تکه نقش (یکی از ایالات ترکمن)، عالم نقش (برگرفته از نقش حاشیۀ فرش ترکمن)، اردک نقش، کعبه نقش و عمره نقش از دیگر طرح‌های رایج در سوزن‌دوزی ترکمن است.<ref>[https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزن‌دوزی»، وب‌سایت دائره المعارف ترکمن.]</ref>  

مردم ترکمن به‌پیروی از فرهنگ جامعۀ پیرامون خود، در هنر سوزن‌دوزی‌ برای هر رنگ، ساختار ویژه‌ای برمی‌گزینند؛ از اين رو، رنگ لباس‌ها در میان مردم ترکمن بيانگر مفاهيم فرهنگ قومی، حالات روحی و باورهای هنرمند است. رنگ پوشاک در هماهنگي با رنگ و طرح، جنس، سن، موقعيت و منزلت معنا می‌شود و رنگ پوشاک برای کودک و جوان و مرد و زن متفاوت است و صفت‌هایی، مانند شرم و حيا، وقار و متانت، غرور و فروتني، شادابي و سرزندگي، قدرت و ضعف، مردانگي و زنانگي، وابستگي‌های قومي، گروهي و ديني را نمایان می‌سازد. در میان تمام رنگ‌ها رنگ قرمز یکی از اصلی‌ترین رنگ‌ها در صنایع‌دستی مردم ترکمن به ‌شمار می‌آید.  به عقیدۀ آنها این رنگ نماد تداوم زندگي، رشد و تعالي و شادابي است.<ref> [https://www.sid.ir/paper/864144/fa#downloadbottom قوی‌پنجه، «نقش و رنگ در پوشاک زنان ترکمن»، 1394ش، ص14-12.]</ref>

1. چابست؛ نوعی بالاپوشی که زنان ترکمن روی پیراهن می‌پوشند و سراسر سوزن‌دوزی همراه با آویزه‌های سکه و پولک نقره‌ای است.  

2. عرقچین؛ روی عرقچین صاف و بدون برجستگی است. دختران آن را با زیورآلات نقره‌ای و با نقش و رنگ‌های مختلف سوزن‌دوزی می‌کنند.

3. کلاه زینتی؛ کلاهی گرد و حلقه‌ای‌شکل است. طبق آداب و رسوم، زنان ترکمن بعد از ازدواج از آن استفاده می‌کنند.  

4. شلوار؛ پاچۀ شلوار که در گویش ترکمن بالاق هم نامیده می‌شود، در گذشته 3 تا 10 سانتی‌متر طراحی و سوزن‌دوزی می‌شد؛ اما امروزه به 1 سانتی‌متر رسیده است.

5. بقچه؛ روکش یا کیفی است که برای گذاشتن قرآن مورد استفاده قرار می‌گیرد و رویۀ آن با طرح‌های زیبا سوزن‌دوزی می‌شود.<ref> [https://www.sid.ir/paper/136812/fa#downloadbottom خاموشی، «تحول کاربرد تزیین در سوزن‌دوزی بلوچ و ترکمن به‌شیوة سنتی و نوین»، 1387ش، ص80.]</ref>  

6. کوينک؛ پیراهنی زنانه با شکلی ساده است که یقۀ گرد و چاک مشخصی دارد. این پیراهن هر چهارفصل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

7. دون؛ نوعی قبا یا روپوش آستین بلند، جلوباز و گشادی است که روی پیراهن پوشیده می‌شود. زنان ترکمن در هر سن و سالی از آن استفاده می‌کنند. دون مخصوص عروس از پارچه‌های سرخ‌رنگ بافته‌ می‌شود که به «قرمزی دون» معروف است.<ref>[http://C:\Users\m.h.l\Downloads\11000113922806.pdf ذباح و حاتم، «جستاري در مفاهيم نقوش سوزن‌دوزي ترکمانان گنبدکاووس»، 1392ش، ص71.]</ref>

8. لباس کودکان؛ بانوان ترکمن برای دوری از چشم‌ زخم بر لباس کودکان خود دعا می‌دوزند.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/257751/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86%E2%80%8C%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 بیجاری، «سوزن‌دوزی ترکمن»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  

9. پیراهن؛ یقه و سرآستین پیراهن‌های زنانه با نقوش مختلف سوزن‌دوزی می‌شود.<ref> [https://www.bayragh.ir/modules/smartsection/item.php?itemid=247 قزلجه، «سوزن‌دوزی»، وب‌سایت دائره المعارف ترکمن.]</ref>  

سوزن‌دوزی ترکمن که به سیاه‌دوزی هم معروف است،<ref> [https://vista.ir/w/a/16/l4b5n/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%A9%D9%87%D9%86-%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86 «تاریخچة کهن سوزن‌دوزی ترکمن»، وب‌سایت ویستا.]</ref> در هفدهمین نشست کمیتۀ بین‌ دولت‌های سازمان یونسکو مورد بررسی قرار گرفت و به‌عنوان بیستمین میراث ناملموس ایران و ترکمنستان وارد فهرست جهانی یونسکو شد.<ref> [https://www.isna.ir/news/1401091006611/%D8%B3%D9%88%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D9%86-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF «سوزن‌دوزی ترکمن ثبت جهانی شد»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>  

*ذباح، الهام و حاتم، غلام‌علی، «جستاري در مفاهيم نقوش سوزن‌دوزي ترکمانان گنبدکاووس»، فصلنامۀ علمی پژوهشی نگره، دورۀ 8، شمارۀ 28، 1392ش.