محرمیت در معماری ایرانی: تفاوت میان نسخه‌ها

===درون‌گرایی=== مفهومي است كه به‌صورت يك اصل در شكل‌گيري محرميت در ابنية سنتي نقش دارد و در مباني و اصول انديشه‌هاي اجتماعي و فرهنگي ایران ریشه دارد.<ref>. [[اغنیائی و همکاران، «نقش محرمیت در معماری اسلامی- ایرانی»، 1394ش، ص5.|https://www.sid.ir/paper/826624/fa]]</ref>  در فرهنگ ایرانی، خانه به‌گونه‌ای طراحی می‌شد تا در تقسیم مسیر و ایجاد مکث، محرمیت را برای اهالی خانه ایجاد کند. برای تحقق این هدف، فضاها را حول یک حیاط مرکزی طراحی می‌کردند تا اهالی منزل از دید نامحرم حفظ شوند.<ref>[[هاشمی و صیادی، «رویکرد به محرمیت در معماری خانه‌های سنتی اسلامی ایرانی و ارایة تمهیداتی برای محرمیت و اصلاح معایب خانه‌های معاصر با شیوة ن|https://upjournal.ir/fa/paper.php?pid=105]]</ref>     

===سلسله‌مراتب فضایی=== در اکثر بناها، نشان‌دهندة بینش عمیق معماران ایرانی در تعریف محدودة خصوصی خانواده‌ها هستند.<ref>[[امین‌خندقی و همکاران، «واکاوی مؤلفه‌های ارتقاءدهندة حریم در معماری خانة مسکونی مقایسة تطبیقی دورة قاجار (خانة داروغه) و دورة معاصر (خانة ا|https://civilica.com/doc/1486170/]]</ref>  سلسله‌مراتب از ساماندهی و ترکیب فضاها بر اساس برخی از خصوصیات کالبدي یا کارکردي به وجود می‌آیند.<ref>[[اغنیائی و همکاران، «نقش محرمیت در معماری اسلامی- ایرانی»، 1394ش، ص3.|https://www.sid.ir/paper/826624/fa]]</ref>  فرایند ورود به خانه، به‌صورت تدریجی و سلسله‌مراتبی است.<ref>[[هاشمی و صیادی، «رویکرد به محرمیت در معماری خانه‌های سنتی اسلامی ایرانی و ارایة تمهیداتی برای محرمیت و اصلاح معایب خانه‌های معاصر با شیوة ن|https://upjournal.ir/fa/paper.php?pid=105]]</ref>  مهمترين جلوة كالبدي رعايت سلسله‌مراتب بنا محرميت است<ref>[[اغنیائی و همکاران، «نقش محرمیت در معماری اسلامی- ایرانی»، 1394ش، ص4.|https://www.sid.ir/paper/826624/fa]]</ref>  که با طراحی عناصري چون نقشة بناها، ورودی‌ها، حیاط مرکزی، دیوارهای بلند، دالان‌ها، پنجره‌های مشبک، <ref>[[کربلائی‌اکبر و ابدالی‌محمودآبادی، «عوامل و ابزارهای محرمیت در معماری سنتی ایرانی: نگاهی به الگوهای طراحی»، وب‌سایت سیویلیکا.|https://civilica.com/doc/2133866/]]</ref> اتاق‌ها، ايوان، پشت‌بام و ديوارهاي بلند ایجاد می‌شود.<ref>[[اغنیائی و همکاران، «نقش محرمیت در معماری اسلامی- ایرانی»، 1394ش، ص4.|https://www.sid.ir/paper/826624/fa]]</ref>   

===نقشة ساختمان‌ها=== ارتفاع ساختمان موجب اشراف و نقض حریم همسایگی می‌شد. یکی از معیارهای اصلی در طراحی محرمیت بنا، نداشتن دید روی ساختمان مجاور<ref>[[«قرآن چه راهکاری برای حفظ حریم خصوصی در خانه ارائه می‌دهد؟»، خبرگزاری تسنیم.|https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/10/23/2174108/%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%DA%86%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%B5%D9%88%D8%B5%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D9%87%D8%AF]]</ref>  و باز نشدن درب ورودی‌ها روبروی هم بود.<ref>[[هاشمی و صیادی، «رویکرد به محرمیت در معماری خانه‌های سنتی اسلامی ایرانی و ارایة تمهیداتی برای محرمیت و اصلاح معایب خانه‌های معاصر با شیوة ن|https://upjournal.ir/fa/paper.php?pid=105]]</ref>  

===ورودی‌ها=== فضای ورودی شامل در، درگاه، آستانه، سردر، جلوخان، هشتی، دالان، ایوان و حیاط بود که برای حفظ محرمیت، مسیر فضای ورودی را به‌صورت پیچ‌درپیچ و غیرمستقیم طراحی می‌کردند تا فضاهای داخلی دیده نشوند.<ref>[[بلالی‌اسکویی و همکاران، «بررسی چگونگی تأثیر هندسة فضای ورودی در حفظ و ایجاد محرمیت و درون‌گرایی در خانه‌های قاجاری تبریز»، 1401ش، ص18.|https://ensani.ir/fa/article/author/243255]]</ref>  کلیة فعالیت‌ها از جمله تغییر مسیر، توقف، انتظار، ورود، تقسیم و تعیین جهت مسیر، حرکت و ورود به فضاي داخلی  براساس سلسله‌مراتب صورت می‌گرفت.<ref>[[ثقه‌الاسلامی و احمدی‌بنکدار، «شاخص‌سازی اصل محرمیت در شهرسازی ایرانی- اسلامی»، 1401، ص6.|https://www.iust.ac.ir/jria/browse.php?a_id=1571&sid=1&slc_lang=fa]]</ref>  فضاهای ‌اصلی را در چهار جهت حیاط ‌و فضاهای خصوصی در نقاط کور یا کنج‌ حیاط می‌ساختند. <ref>[[ازنب و همکاران، «بررسی سلسله‌مراتب فضایی در ایجاد محرمیت خانه‌ها با رویکرد گونه‌شناسی تاریخی»، 1401ش، ص164.|https://urdp.atu.ac.ir/article_14684.html]]</ref> پیش‌ورودی‌ها، تفکیک‌کنندة فضاهای خصوصی و عمومی بودند که هم فضای مکث و هم موجب عدم اشراف به فضاهای دیگر می‌شدند. <ref>[[کاظم‌زادة‌رائف و میردریکوندی، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانة سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونة موردی: خانة ر|https://www.sid.ir/paper/527459/fa]]</ref> در بیشتر خانه‌های سنتی، درب ورودي دو لنگه بود و هر لنگه کوبه‌ای داشت.<ref>[[شیروانی و همکاران، «چگونگی حفظ محرمیت در معماری معاصر مسکونی ایران با توجه به معماری سنتی ایران»، وب‌سایت مگیران.|https://magirans.com/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7.htm]]</ref>  زنان از حلقه و مردان از کوبه برای در زدن استفاده می‌کردند تا صدای متفاوتی برای اعلان ورود ایجاد شود.   

===حیاط‌ها=== ‌یکی از‌ عناصر‌اصلی هستند  که بخش اعظم برقراری محرمیت را در اتاق‌ها برای محفوظ ماندن از دید نامحرم و ایجاد مکث برای ورود بر عهده داشتند.  معمولاً خانه‌ها دارای دو حیاط اندرونی و بیرونی بودند. بین این دو حیاط دالانی با پیچشی از حیاط بیرونی به حیاط اندرونی طراحی می‌شد.  حیاط‌ها در مرکزیت و ساختمان‌ها و اتاق‌های تفکیک شده در اطراف و دور تا دور قرار داشتند.   

==پنجره‌ها=== درخانه‌های سنتی پنجره‌ها، با هدف محرمیت، رو به حیاط باز می‌شدند تا امکان دید به داخل اتاق نباشد.

  ===اتاق‌ها=== در خانه‌های سنتی اغلب مستطیل‌شکل و به‌صورت تابستان‌نشین و زمستان‌نشین طراحی می‌شدند. با کاربری‌ها متفاوت دور حیاط ساخته می‌شدند. به‌طور مثال دو‌دری‌ها عموماً خصوصی، سه‌دری‌ها اغلب اتاق خواب خانواده و پنج‌دری‌ها برای نشیمن خانواده بودند. اتاق‌های گوشواره در طبقه بالا قرار داشتند تا زنان توسط نامحرمان دیده نشوند.

===مطبخ‌خانه=== طوری طراحی می‌شد تا زن در عین آزادی کامل از دید نامحرم مصون باشد. برای ایجاد ارتباط با فضای پذیرایی مهمان، راهروی باریک یا دالانی در نظر گرفته می‌شد تا داخل مطبخ‌خانه مشخص نباشد.

===دیوارها=== دیوارهای ساختمان و حیاط مانع دید عابران یا همسایگان به داخل فضاهای داخلی خانه‌ها بودند.  

آسیب‌های ناشی از عدم‌وجود حریم در معماری سنتی

با رویگردانی از سبک درون‌گرایی به برون‌گرایی، همه به ساختمان و اتاق‌های یکدیگر مشرف شدند و آزادی، حرمت و شخصیت خانواده‌ها از بین رفت و فضاهای داخلی خانه‌ها به دلیل نداشتن حریم خصوصی آرامش‌بخشی خود را از دست دادند.  با حذف سلسله‌مراتب ورود به ساختمان، از فضای ارتباطی و زیستی حیاط‌ها کاسته شد. درب ورودی که مرز بین فضای عمومی و خصوصی بود با باز شدنش ‌تمام فضای نیمه‌خصوصی در معرض دید همگان قرار گرفت‌. در برخی از ساختمان‌ها ‌به‌منظور ‌استفادة حداکثری از قسمت‌های مختلف، فضاهای تقسیم و تعریف کم یا حذف شدند. ‌درنتیجه بخش‌ها به فضاهایی درهم تبدیل و عملکردشان مختل شد.  به‌طور مثال، در برخی واحدهای مسکونی با حذف یک قسمت یا همة دیوار حیاط، از میزان امنیت و حفاظت کاسته شد.<ref>[http://شیروانی%20و%20همکاران،%20«چگونگی%20حفظ%20محرمیت%20در%20معماری%20معاصر%20مسکونی%20ایران%20با%20توجه%20به%20معماری%20سنتی%20ایران»،%20وب‌سایت%20مگیران. https://magirans.com/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AD%D9%81%D8%B8-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D9%85%D8%A7.htm] </ref>