بیتا بهرامی (بحث | مشارکتها) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>سرپوش ماد</big>'''؛ تکهای از پوشاک برای پوشاندن سر توسط قوم ماد. | '''<big>سرپوش ماد</big>'''؛ تکهای از پوشاک برای پوشاندن سر توسط قوم ماد. | ||
سرپوش | سرپوشِ ماد پیشینهای کهن دارد و شواهدی چون نقوش غارهای لرستان و جام نقرهای ارِبونی پیدایش آن را به شش هزار سال پیش میرساند. مادها بهسبب دامپروری، کلاههای خود را از نمد، پشم و پارچه میساختند و ثروتمندان از پوست حیوانات گرانبها بهره میبردند. مهمترین سرپوش آنان باشلق بود؛ کلاهی نوکتیز و پوشانندۀ گوش و گردن که بعدها در اروپا به «کلاه آزادی» شهرت یافت. تیاره نیز کلاه سهبرجستگیداری بود که شاهان و موبدان بر سر میگذاشتند و نماد مقام به شمار میرفت. در ارتش ماد، نوارهای ساده، کلاههای گرد و گونههای نظامی تیاره رواج داشت. مردم عادی نیز بیشتر از نوارهای کتانی برای بستن سر استفاده میکردند. در مجموع، سرپوش در فرهنگ ماد علاوه بر حفاظت، نشاندهندۀ جایگاه اجتماعی، قومیت و نقش مذهبی افراد بود. | ||
==تاریخچه== | ==تاریخچه== | ||
آثار باستانی مانند نقوش نقاشی و حکاکی شده بر دیوار غارها و نیز منابع تاریخی نشان میدهد که استفاده از سربند به حدود شش هزار سال پیش باز میگردد. بر روی دیوار غارها در لرستان تصاویر متعددی از کلاه دیده میشود. تعداد 110 تصویر از انسان با پوشش کلاه در کوه دوشه به رنگِ سیاه ترسیم شده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، 1374ش، ص25.</ref> همچنین جامی از جنس نقره با پایهای به فرمی از حیوان در منطقه اِرِبونی ایران کشف شده است که بر روی این جام تصویر یک سوارکار مادی حک شده است. سوارکار با سرپوش پارچهای سفت که احتمالاً نمد باشد بههمراه گیرهای از فلز برای نگهداری کلاه و کارکردی تزیینی مشاهده میشود. تصویر عقابی نیز روی کلاه سوزندوزی شده است.<ref> [http://ensani.ir/fa/article/401649/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%D9%94-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86 شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص87.] </ref> | آثار باستانی مانند نقوش نقاشی و حکاکی شده بر دیوار غارها و نیز منابع تاریخی نشان میدهد که استفاده از سربند به حدود شش هزار سال پیش باز میگردد. بر روی دیوار غارها در لرستان تصاویر متعددی از کلاه دیده میشود. تعداد 110 تصویر از انسان با پوشش کلاه در کوه دوشه به رنگِ سیاه ترسیم شده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، 1374ش، ص25.</ref> همچنین جامی از جنس نقره با پایهای به فرمی از حیوان در منطقه اِرِبونی ایران کشف شده است که بر روی این جام تصویر یک سوارکار مادی حک شده است. سوارکار با سرپوش پارچهای سفت که احتمالاً نمد باشد بههمراه گیرهای از فلز برای نگهداری کلاه و کارکردی تزیینی مشاهده میشود. تصویر عقابی نیز روی کلاه سوزندوزی شده است.<ref> [http://ensani.ir/fa/article/401649/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87%D9%94-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D9%87%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D8%B4%DB%8C%D8%A7%D9%86 شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص87.] </ref> | ||
| خط ۱۹: | خط ۲۰: | ||
==سرپوشهای پیاده نظام در تمدن ماد== | ==سرپوشهای پیاده نظام در تمدن ماد== | ||
چهار نوع سربند مخصوص سربازان با لباس پیاده نظام بود که عبارتند از: | چهار نوع سربند مخصوص سربازان با لباس پیاده نظام بود که عبارتند از: | ||
# نواریساده که در لابهلای موها پیچیده و در پشت سر با یک گره محکم میشد. این مدل سربند را میتوان در نقش برجسته آپادانا مشاهده کرد. افرادی که چنین پوششی بر سر دارند از اهالی بلخ، آرینها و پارتها بودند. | #نواریساده که در لابهلای موها پیچیده و در پشت سر با یک گره محکم میشد. این مدل سربند را میتوان در نقش برجسته آپادانا مشاهده کرد. افرادی که چنین پوششی بر سر دارند از اهالی بلخ، آرینها و پارتها بودند. | ||
# کلاه گرد ساده که توسط صاحبمنصبان قوم ماد مورد استفاده قرار میگرفته است. امروزه این مدل کلاه همچنان مورد استفاده مردمان مناطق فارس بهویژه قوم بختیار ساکن در این منطقه است. | #کلاه گرد ساده که توسط صاحبمنصبان قوم ماد مورد استفاده قرار میگرفته است. امروزه این مدل کلاه همچنان مورد استفاده مردمان مناطق فارس بهویژه قوم بختیار ساکن در این منطقه است. | ||
# کلاه بنددار با سه برجستگی در قسمت جلوی سر، قطعهای کوتاه همانند دم در پشت سر و دو زبانه از پهلو-ها برای محافظت از گوشها است. خاستگاه این مدل کلاه آناتولی است. | #کلاه بنددار با سه برجستگی در قسمت جلوی سر، قطعهای کوتاه همانند دم در پشت سر و دو زبانه از پهلو-ها برای محافظت از گوشها است. خاستگاه این مدل کلاه آناتولی است. | ||
# استفاده از تیاره به همراه لباس پیاده نظام.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص50.</ref> | #استفاده از تیاره به همراه لباس پیاده نظام.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص50.</ref> | ||
==سایر سرپوشهای اقوام ماد== | ==سایر سرپوشهای اقوام ماد== | ||
برخی دیگر از سرپوشها نیز که توسط قوم ماد مورد استفاده قرار میگرفت عبارتند از: | برخی دیگر از سرپوشها نیز که توسط قوم ماد مورد استفاده قرار میگرفت عبارتند از: | ||
# کلاه ساده استوانهای شکل که مقام سلطنتی بلندتر آن را میپوشد؛<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1567322326-9990-13-5.pdf شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص85.]</ref> | #کلاه ساده استوانهای شکل که مقام سلطنتی بلندتر آن را میپوشد؛<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1567322326-9990-13-5.pdf شهبازی و حیدرزاده، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، 1397ش، ص85.]</ref> | ||
# کلاهی که از جنس نمد با دنبالهای کوتاه ساخته میشد؛ | #کلاهی که از جنس نمد با دنبالهای کوتاه ساخته میشد؛ | ||
# کلاه گرد نمدی با دنبالۀ کوتاه و تکههای مثلثیشکل که گوشها را میپوشاند؛ | #کلاه گرد نمدی با دنبالۀ کوتاه و تکههای مثلثیشکل که گوشها را میپوشاند؛ | ||
# کلاه گرد نمدی با ادامۀ مثلثی و نوک تیز بههمراه تکههای مثلثِ کنارِ گوش جهت پوشاندن گوشها، است (این کلاه منسوب به قوم سغدیهای)؛ | #کلاه گرد نمدی با ادامۀ مثلثی و نوک تیز بههمراه تکههای مثلثِ کنارِ گوش جهت پوشاندن گوشها، است (این کلاه منسوب به قوم سغدیهای)؛ | ||
# کلاهی نمدی با نوکِ تیزِ بلند بدون دنباله بههمراه دو تکۀ مثلثی برای پوشش گوشها طراحی شده است؛ | #کلاهی نمدی با نوکِ تیزِ بلند بدون دنباله بههمراه دو تکۀ مثلثی برای پوشش گوشها طراحی شده است؛ | ||
# کلاه بلند نوک تیز با دنبالهای یکسره، بندی متصل به یکی از مثلثهای گوش برای بستن کلاه ساخته شده است؛ | #کلاه بلند نوک تیز با دنبالهای یکسره، بندی متصل به یکی از مثلثهای گوش برای بستن کلاه ساخته شده است؛ | ||
# مردم کوچه و بازار از نواری با جنس کتان برای بستن سر استفاده میکردند.<ref> [https://tarikhema.org/ancient/iran/mad/58961/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7/#:~:text=%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%. کاظمی، «تاریخچه لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت تاریخ ما.]</ref> | #مردم کوچه و بازار از نواری با جنس کتان برای بستن سر استفاده میکردند.<ref> [https://tarikhema.org/ancient/iran/mad/58961/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7/#:~:text=%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%. کاظمی، «تاریخچه لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت تاریخ ما.]</ref> | ||
==کارکرد اجتماعی سرپوشها در تمدن ماد== | ==کارکرد اجتماعی سرپوشها در تمدن ماد== | ||
مادها از اقوام مختلف سکاها و سغدیها بودند و تلاش میکردند هویت خود را با استفاده از سرپوشها نشان دهند. اهمیت پوشش سر در میان مادها از میزان تنوع اشکال مختلف آنها مشخص شده است.<ref> [https://civilica.com/doc/1193352/ شریفنژاد و محمودی عالمی، «بررسی پوشش زنان و مردان دوره ماد، تاثیر، پیشه، اقلیم و ارتباط با دیگر جوامع بر روی نوع پوشش قوم ماد»، 1399ش، ص1.] </ref> در تمدن ماد سرپوشها برای تفکیک جایگاه اجتماعی افراد در جامعه کاربرد داشته است.<ref> ثاقبفر، دین مهر در جهان باستان، 1385ش، ص148.</ref> سرپوشها در این تمدن علاوه برای ایمنسازی انسان از سرما و تابش آفتاب، کارکرد حفظ زیبایی ظاهر و نمایشی نیز داشته است. مادها برای نمایش طبقه اجتماعی، قومیت و مذهب خود سرپوش ویژهای را به کار میبردند.<ref> [https://seeiran.ir/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7/ «لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت سیری در ایران.] </ref> از دیگر کارکردهای اجتماعی سرپوشهای ماد ایجاد تمایز میان مردان خویشاوند پادشاه با مردم عادی بود. به این منظور گاهی اوقات نواری به دور کلاه (تیاره) میبستند که دنباله نوار به همراه دنبالۀ کوتاه در پشت سر قرار میگرفت.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص52.</ref> همچنین در نوشتههای هرودوت به هدیۀ تیارهای زربفت که برای جلب دوستی بهعنوان پیشکش برای خشایارشاه فرستاده شده، اشاره شده است.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین،1383ش، ص50.</ref> | مادها از اقوام مختلف سکاها و سغدیها بودند و تلاش میکردند هویت خود را با استفاده از سرپوشها نشان دهند. اهمیت پوشش سر در میان مادها از میزان تنوع اشکال مختلف آنها مشخص شده است.<ref> [https://civilica.com/doc/1193352/ شریفنژاد و محمودی عالمی، «بررسی پوشش زنان و مردان دوره ماد، تاثیر، پیشه، اقلیم و ارتباط با دیگر جوامع بر روی نوع پوشش قوم ماد»، 1399ش، ص1.] </ref> در تمدن ماد سرپوشها برای تفکیک جایگاه اجتماعی افراد در جامعه کاربرد داشته است.<ref> ثاقبفر، دین مهر در جهان باستان، 1385ش، ص148.</ref> سرپوشها در این تمدن علاوه برای ایمنسازی انسان از سرما و تابش آفتاب، کارکرد حفظ زیبایی ظاهر و نمایشی نیز داشته است. مادها برای نمایش طبقه اجتماعی، قومیت و مذهب خود سرپوش ویژهای را به کار میبردند.<ref> [https://seeiran.ir/%D9%84%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D9%88-%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D9%87%D8%A7/ «لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت سیری در ایران.] </ref> از دیگر کارکردهای اجتماعی سرپوشهای ماد ایجاد تمایز میان مردان خویشاوند پادشاه با مردم عادی بود. به این منظور گاهی اوقات نواری به دور کلاه (تیاره) میبستند که دنباله نوار به همراه دنبالۀ کوتاه در پشت سر قرار میگرفت.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین، 1383ش، ص52.</ref> همچنین در نوشتههای هرودوت به هدیۀ تیارهای زربفت که برای جلب دوستی بهعنوان پیشکش برای خشایارشاه فرستاده شده، اشاره شده است.<ref> یارشاطر، پوشاک در ایران زمین،1383ش، ص50.</ref> | ||
==یادداشتها== | ==یادداشتها== | ||
<references group="یادداشت"/> | <references group="یادداشت" /> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
* پناهی، محمدحسین و اخباری، محسن، «ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی در دوره مادها»، نشریه جامعه شناسی تاریخ، دانشگاه تربیت مدرس، دوره دهم، شماره یکم، تهران، 1397ش. | *پناهی، محمدحسین و اخباری، محسن، «ساختار و کارکردهای خانواده ایرانی در دوره مادها»، نشریه جامعه شناسی تاریخ، دانشگاه تربیت مدرس، دوره دهم، شماره یکم، تهران، 1397ش. | ||
* «تاریخچه لباس مادها چیست؟ ویژگی پوشاک مادها!»، وبسایت پخش پوشاک، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1402ش. | *«تاریخچه لباس مادها چیست؟ ویژگی پوشاک مادها!»، وبسایت پخش پوشاک، تاریخ درج مطلب: 10 شهریور 1402ش. | ||
* ثاقبفر، مرتضی، دین مهر در جهان باستان، چاپ اول، تهران، توس، 1385ش. | *ثاقبفر، مرتضی، دین مهر در جهان باستان، چاپ اول، تهران، توس، 1385ش. | ||
* «سه مغ به دیدار مسیح تازه متولدشده میروند»، وبسایت فرزانش و فلسفه، تاریخ درج مطلب: 15 آبان 1402ش. | *«سه مغ به دیدار مسیح تازه متولدشده میروند»، وبسایت فرزانش و فلسفه، تاریخ درج مطلب: 15 آبان 1402ش. | ||
* شهبازی، شاپور و حیدرزاده، محمد، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، فصلنامۀ تخصصی تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز، جندی شاپور، 1397ش. | *شهبازی، شاپور و حیدرزاده، محمد، «پوشاک در دوره مادها و هخامنشیان»، فصلنامۀ تخصصی تاریخ دانشگاه شهید چمران اهواز، جندی شاپور، 1397ش. | ||
* شریفنژاد، مریم و محمودی عالمی، علی، «بررسی پوشش زنان و مردان دورۀ ماد، تأثیر، پیشه، اقلیم و ارتباط با دیگر جوامع بر روی نوع پوشش قوم ماد»، نخستین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، 1399ش. | *شریفنژاد، مریم و محمودی عالمی، علی، «بررسی پوشش زنان و مردان دورۀ ماد، تأثیر، پیشه، اقلیم و ارتباط با دیگر جوامع بر روی نوع پوشش قوم ماد»، نخستین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، 1399ش. | ||
* شهشهانی، سهیلا، تاریخ پوشش سر در ایران، چاپ اول، تهران، مدبر، 1374ش. | *شهشهانی، سهیلا، تاریخ پوشش سر در ایران، چاپ اول، تهران، مدبر، 1374ش. | ||
* کاظمی، آنی، «تاریخچه لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1399ش. | *کاظمی، آنی، «تاریخچه لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت تاریخ ما، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1399ش. | ||
* کرمی، رقیه سادات، «مطالعه پوشاک معاصر زنان لر منطقه لرستان با پوشاک زنان دوره باستان با تکیه بر قوم ماد»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه واحد شرق پیام نور، 1396ش. | *کرمی، رقیه سادات، «مطالعه پوشاک معاصر زنان لر منطقه لرستان با پوشاک زنان دوره باستان با تکیه بر قوم ماد»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه واحد شرق پیام نور، 1396ش. | ||
* «لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت سیری در ایران، تاریخ درج مطلب: 11 آبان 1398ش. | *«لباس و پوشاک در دوره مادها»، وبسایت سیری در ایران، تاریخ درج مطلب: 11 آبان 1398ش. | ||
* یارشاطر، احسان، پوشاک در ایران زمین، مترجم پیمان متین، چاپ دوم، تهران، امیر کبیر، 1383ش. | *یارشاطر، احسان، پوشاک در ایران زمین، مترجم پیمان متین، چاپ دوم، تهران، امیر کبیر، 1383ش. | ||
[[رده: ویکیرز]] | [[رده: ویکیرز]] | ||
