پارچه‌بافی دوره صفویان: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۱: / خط ۱۱: @@
 در دورۀ شاه‌طهماسب اول در قزوین صنعت پارچه‌بافی با هنر درهم آمیخت که از ویژگی‌های این دوره می‌توان به استفاده از صحنه شکار حیوانات، نقوش انسانی و گل و گیاهان اشاره کرد. به‌طور کلی در این دوره طرح پارچه‌ها پیچیده‌تر و با جزئیات بیشتر همراه است و منسوجات این دوره از منسوجات عثمانی متمایز شده است.<ref>  Harris, 5000 Years of Textiles, p.80.</ref>  علاقۀ شاه‌طهماسب اول به هنر سبب افزایش فعالیت هنرمندان و بازرگانان شد و افزایش ارتباط با کشورهای تجاری نیز موجب شد صنعت نساجی گسترش پیدا کند.<ref>  بیکر، منسوجات اسلامی، 1385ش، ص117.</ref>
 ===شاه‌عباس اول===
-طبق دیدگاه جهانگردان، این دوره صفوی درخشان‌ترین دوره صنعت پارچه‌بافی در ایران است.<ref>  [https://jtpva.alzahra.ac.ir/article_3959_0587ac5a3a3d57981d92feab8bad906f.pdf طالب‌پور، «پارچه‌بافی در عصر صفوی: از منظر تاریخی، سبک‌ها و کارکرد‌ها»، 1397ش، ص125-126.]</ref>  صنعت ابریشم در این دوره توسط شخص شاه‌عباس اداره می‌شد. به دستور شاه در شهرهای ساحلی مازندران ابریشم پرورش دادند که ابریشم مورد نیاز برای صادرات و مصرف داخلی کشور تولید می‌شد.<ref>  فریه، هنر‌های ایران، 1374ش، ص159 و 216.</ref>  با توجه به حمایت شاه‌عباس اول تولید پارچه‌های ابریشمی زری افزایش یافت<ref>  بیکر، منسوجات اسلامی، 1385ش، ص110.</ref>  و شیوه جدیدی از پارچه‌بافی با طراحی انواع نقوش گل‌ها و گلدان‌ها ابداع شد.<ref>  دیماند، راهنمای صنایع اسلامی، 1361ش، ص245.</ref>  در این دوره پارچه مخمل مورد پسند درباریان است که طرح آن نقوش انسان و گیاهان به‌طور برجسته روی زمینۀ اطلسی است و همچنین طرح‌های روزمره بر زمینه پارچه‌ها به کار رفته است.<ref>  فریه، هنر‌های ایران، 1374ش، ص159.</ref>  شاه‌عباس اول کارگاه‌های متعدد پارچه‌بافی در شهر‌های اصفهان، شیروان، قراباغ، گیلان، کاشان، مشهد و استرآباد دایر کرد که در آن پارچه‌های ابریشمی و شال برای استفاده‌ عموم و خاندان سلطنتی بافته می‌شد.<ref>  اتینگهاوزن و یارشاطر، اوج‌های درخشان هنر ایران، 1379ش، ص283.</ref>  پارچه‌های ابریشمی، زری و مخمل‌های نفیس در کارگاه‌هایی واقع در یزد و کاشان بافته می‌شد. در این دوره صنعت نساجی و پارچه‌بافی در اصفهان نسبت به شهرهای دیگر پیشرفت کرد و نساجان با نقاشان رابطه همکاری تنگاتنگی برقرار کردند.<ref>  تاجبخش، تاریخ صفویه، 1378ش، ص176.</ref>  در زمان شاه‌عباس اول تولید پارچه قلمکار در اوج خود بوده است و نوعی پارچه قلمکار نفیس به نام قلمکار زر یا اکلیلی تولید می‌شد.<ref>  گلاک و گلاک، سیری در صنایع دستی ایران، 1355ش، ص189.</ref>  نقش‌های مورد استفاده در پارچه‌های قلمکار به نقوش قالی شباهت داشت و شامل نقوش لَچک و ترنج، گل و گلدان، کتیبه‌دار، طرح باغی، محرابی، قاب‌قابی و بته‌جقه می‌شد. مراکز تولید پارچه قلمکار در دورۀ صفویه اصفهان، یزد و همدان بوده که اصفهان مرکز اصلی تولید این نوع پارچه بوده است.<ref>  دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، 1378ش، ص650.</ref>  در زمان شاه‌عباس اول دستگاه‌های بافندگی دربار، تمام فاصله بین میدان اصلی اصفهان تا چهل‌ستون را که فاصله‌ای حدود نیم‌کیلومتر است را می‌پوشاند.<ref>  سیوری، ایران اثر صفوی، 1363ش، ص137.</ref>  ثروت مردم کاشان در این دوره از طریق صنایع نساجی، ابریشم‌بافی و تولید قطعات نقره‌بفت و زربفت به‌دست می‌آمد. در کاشان و حومه بیشتر منسوجات مخمل، حریر، تافته ابریشم و زربفت و زری‌های ساده و ابریشمی تولید می‌شد. مزار شاه‌عباس اول نیز با پارچه‌های زربفت نفیسی پوشیده شده بود<ref>  شاردن، سیاحت نامه‌ شاردن، 1375ش، ص80 .</ref>
+طبق دیدگاه جهانگردان، این دوره صفوی درخشان‌ترین دوره صنعت پارچه‌بافی در ایران است.<ref>  [https://jtpva.alzahra.ac.ir/article_3959_0587ac5a3a3d57981d92feab8bad906f.pdf طالب‌پور، «پارچه‌بافی در عصر صفوی: از منظر تاریخی، سبک‌ها و کارکرد‌ها»، 1397ش، ص125-126.]</ref>  صنعت ابریشم در این دوره توسط شخص شاه‌عباس اداره می‌شد. به دستور شاه در شهرهای ساحلی مازندران ابریشم پرورش دادند که ابریشم مورد نیاز برای صادرات و مصرف داخلی کشور تولید می‌شد.<ref>  فریه، هنر‌های ایران، 1374ش، ص159 و 216.</ref>
+با توجه به حمایت شاه‌عباس اول تولید پارچه‌های ابریشمی زری افزایش یافت<ref>  بیکر، منسوجات اسلامی، 1385ش، ص110.</ref>  و شیوه جدیدی از پارچه‌بافی با طراحی انواع نقوش گل‌ها و گلدان‌ها ابداع شد.<ref>  دیماند، راهنمای صنایع اسلامی، 1361ش، ص245.</ref>  در این دوره پارچه مخمل مورد پسند درباریان است که طرح آن نقوش انسان و گیاهان به‌طور برجسته روی زمینۀ اطلسی است و همچنین طرح‌های روزمره بر زمینه پارچه‌ها به کار رفته است.<ref>  فریه، هنر‌های ایران، 1374ش، ص159.</ref>  شاه‌عباس اول کارگاه‌های متعدد پارچه‌بافی در شهر‌های اصفهان، شیروان، قراباغ، گیلان، کاشان، مشهد و استرآباد دایر کرد که در آن پارچه‌های ابریشمی و شال برای استفاده‌ عموم و خاندان سلطنتی بافته می‌شد.<ref>  اتینگهاوزن و یارشاطر، اوج‌های درخشان هنر ایران، 1379ش، ص283.</ref>
+پارچه‌های ابریشمی، زری و مخمل‌های نفیس در کارگاه‌هایی واقع در یزد و کاشان بافته می‌شد. در این دوره صنعت نساجی و پارچه‌بافی در اصفهان نسبت به شهرهای دیگر پیشرفت کرد و نساجان با نقاشان رابطه همکاری تنگاتنگی برقرار کردند.<ref>  تاجبخش، تاریخ صفویه، 1378ش، ص176.</ref>  در زمان شاه‌عباس اول تولید پارچه قلمکار در اوج خود بوده است و نوعی پارچه قلمکار نفیس به نام قلمکار زر یا اکلیلی تولید می‌شد.<ref>  گلاک و گلاک، سیری در صنایع دستی ایران، 1355ش، ص189.</ref>  نقش‌های مورد استفاده در پارچه‌های قلمکار به نقوش قالی شباهت داشت و شامل نقوش لَچک و ترنج، گل و گلدان، کتیبه‌دار، طرح باغی، محرابی، قاب‌قابی و بته‌جقه می‌شد. مراکز تولید پارچه قلمکار در دورۀ صفویه اصفهان، یزد و همدان بوده که اصفهان مرکز اصلی تولید این نوع پارچه بوده است.<ref>  دالمانی، سفرنامه از خراسان تا بختیاری، 1378ش، ص650.</ref>
+در زمان شاه‌عباس اول دستگاه‌های بافندگی دربار، تمام فاصله بین میدان اصلی اصفهان تا چهل‌ستون را که فاصله‌ای حدود نیم‌کیلومتر است را می‌پوشاند.<ref>  سیوری، ایران اثر صفوی، 1363ش، ص137.</ref>  ثروت مردم کاشان در این دوره از طریق صنایع نساجی، ابریشم‌بافی و تولید قطعات نقره‌بفت و زربفت به‌دست می‌آمد. در کاشان و حومه بیشتر منسوجات مخمل، حریر، تافته ابریشم و زربفت و زری‌های ساده و ابریشمی تولید می‌شد. مزار شاه‌عباس اول نیز با پارچه‌های زربفت نفیسی پوشیده شده بود<ref>  شاردن، سیاحت نامه‌ شاردن، 1375ش، ص80 .</ref>
 ===شاه‌عباس دوم===
 ابریشم‌بافی در زمان شاه‌عباس دوم به اوج رسید. پارچه‌ها در این دوره شامل نقوش گیاهی، حیوانی و گل و مرغ است. این موضوع نشان از نفوذ هنر نقاشی به هنر‌های دیگر در این دوره است.<ref>  پوپ و آکرمن، سیری در هنر ایران از دوران پیش از تاریخ تا امروز، 1387ش، ص2132.</ref>
@@ خط ۳۴: / خط ۴۱: @@
 * نقوش انسانی؛ شامل نقوش انسانی زن، کودک، مرد و فرشتگان با قماش‌های صفوی بوده است.<ref>  [https://niamag.birjand.ac.ir/article_1410_9caef967e6f108a650d88c53d55b9d0a.pdf جانثاری و تقوی‌نژاد، «بررسی الگو‎‌های ساختاری فرم/ نقش ترنج در منسوجات دوره‌ صفوی»، 1398ش، ص110.]</ref>  هنرمندان سعی می‌کردند همۀ حالات چهره‌ها را به نقش در آورند.<ref>  [https://ensani.ir/fa/article/470162/%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D8%B1%D8%A8%D9%81%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%85 جعفری دهکردی، «مضامین به کار رفته در پارچه‌های زربفت صفوی منقش به اشکال انسانی با تاکید بر عصر شاه عباس صفوی»، 1395ش، ص77.]</ref>
 * نقوش هندسی؛ شامل گره‌ها، خطوط شکسته، نقوش ستاره هشت‌پر و چلیپا بوده است.<ref>  [https://niamag.birjand.ac.ir/article_1410.html جانثاری و تقوی‌نژاد، «بررسی الگو‎‌های ساختاری فرم/ نقش ترنج در منسوجات دوره‌ صفوی»، 1398ش، ص110.]</ref>
-* نقوش جانوری؛ نقوش حیوانات خیالی، شامل سیمرغ، اژدها و ققنوس و نقوش حیوانات ترکیبی، شامل شیر‌‌‌بالدار و نقوش پرندگان، شامل اردک، طوطی،  بلبل و قرقاول، نقوش حیوانات دریایی، شامل ماهی و لاک‌پشت، نقوش حیوانات اهلی، شامل شتر، اسب و سگ و نقوش حیوانات غیر اهلی، شامل خرگوش، غزال، شیر، مار، پلنگ، پروانه و حشرات است.<ref>  [https://ensani.ir/fa/article/335874/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8 نامجو و فروزانی، «مطالعه‌ نمادشناسانه و تطبیقی عناصر نقوش منسوجات ساسانی و صفوی»، 1392ش، ص25.]</ref>
+* نقوش جانوری؛ نقوش حیوانات خیالی، شامل سیمرغ، اژدها و ققنوس و نقوش حیوانات ترکیبی، شامل شیر‌‌‌بالدار و نقوش پرندگان، شامل اردک، طوطی،  بلبل و قرقاول، نقوش حیوانات دریایی، شامل ماهی و لاک‌پشت، نقوش حیوانات اهلی، شامل شتر، اسب و [[نگهداری سگ در خانه|سگ]] و نقوش حیوانات غیر اهلی، شامل خرگوش، غزال، شیر، مار، پلنگ، پروانه و حشرات است.<ref>  [https://ensani.ir/fa/article/335874/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8 نامجو و فروزانی، «مطالعه‌ نمادشناسانه و تطبیقی عناصر نقوش منسوجات ساسانی و صفوی»، 1392ش، ص25.]</ref>
 * نقوش اشیاء؛ این نقوش عمدتاً شامل اشیایی می‌شود که با زندگی روزمرۀ انسان ارتباط دارد؛ مانند شکارگران پیاده و سوار با تیر و خنجر و کمان به‌همراه شیر و پلنگان خشمگین است. این موضوع کاملاً قدیمی بوده است و رنگ ساسانی دارد.<ref>  پوپ، سیری در هنر ایران از کهن‌ترین روزگار تا دوران صفوی، 1394ش، ص216.</ref>
 * نقوش کتیبه‌ها؛ این نقوش به خط نسخ و نستعلیق بوده است و برای قبور و پرده اماکن مقدس و با تاروپود طلا برای پوشش دیوارهای کاخ و منازل بزرگان مورد استفاده قرار می‌گرفت.<ref>   [https://ensani.ir/fa/article/335874/%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8 نامجو و فروزانی، «مطالعه‌ی نماد شناسانه و تطبیقی عناصر نقوش منسوجات ساسانی و صفوی»، 1392ش، ص25.]</ref>  نگارش آیات و ادعیه الهی و همچنین اشعاری از کتب ادبی مانند خمسه نظامی و شاهنامه نیز مرسوم بوده ‌است.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1206501/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4-%D9%85%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D8%AB%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8 توسلی، «بررسی تطبیقی نقوش منسوجات صفوی و عثمانی»، 1387ش، ص102.]</ref>
 ==پانویس==
 {{پانویس}}
@@ خط ۶۵: / خط ۷۳: @@
 * Dhamija, Jasleen & Jain, JyotindraJain .HandWoven Fabrics of India. : Main Publishing PVT Ltd, Ahmedabad, India, 1989.
 * Harris, Jennifer. 5000 Years of Textiles. : British Museum Press, London, 1995.
-[[رده: ویکی‌رز]]