ایرج میرزا: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''==ایرج میرزا؛=='''  شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورة مشروطه.
+'''==<big>ایرج میرزا</big>؛=='''شاعرطنزپرداز، شاهزاده و تجددگرای دورة مشروطه.
 ایرج میرزا، شاعر برجستۀ ایرانی، با سه واسطه به فتحعلی‌شاه قاجار می‌رسد. قریحة شعری او در سن چهارده سالگی شکوفا شد. از آثار معروف او می‌توان به مثنوی‌های «مادرنامه»، «زهره و منوچهر» و «عارف‌نامه» اشاره کرد. سفرهای ایرج میرزا به قفقاز و اروپا باعث شد به اندیشه‌های غربی گرایش پیدا کند و تفکر تجددگرایی در او نهادینه شود. بخش عمدۀ شهرت او به‌دلیل طنزهای اجتماعی و انتقادهای او از وضعیت جامعه است. ایرج میرزا به‌عنوان یکی از پیشگامان مخالفت با حجاب زنان شناخته می‌شود. او آزادی زنان را ضروری می‌دانست و حجاب را مانعی اساسی برای این آزادی تلقی می‌کرد.
-===<nowiki>===تولد و تحصیلات===</nowiki>===
+===تولد و تحصیلات===
-نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار می‌رسد. پدر ایرج، غلام‌حسین میرزا از شاعران رسمی مظفرالدین شاه قاجار و دارای لقب و از مواجب‌ برخوردار بود. پس از مرگ پدر، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلال‌الممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.<nowiki><ref>محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.</ref</nowiki><br>
+نسب ایرج میرزا به «فتحعلی شاه» قاجار می‌رسد. پدر ایرج، غلام‌حسین میرزا از شاعران رسمی مظفرالدین شاه قاجار و دارای لقب و از مواجب‌ برخوردار بود. پس از مرگ پدر، این منصب به ایرج رسید و ملقب به «جلال‌الممالک»، «فخرالشعرا» و «صدرالشعرا» شد.<ref>محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص16 و 26.</ref>
-وی در سال 1252ش در تبریز متولد شد. پس از سپری‌کردن تحصیلات مقدماتی به دارالفنون تبریز رفت و زبان فرانسه را به‌خوبی یاد گرفت. او علاوه‌ بر زبان فرانسه به زبان‌های ترکی و روسی نیز مسلط بود، در این ایام به ادبیات فارسی رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.[[ایرج میرزا# ftn2|[2]]]
+وی در سال 1252ش در تبریز متولد شد. پس از سپری‌کردن تحصیلات مقدماتی به دارالفنون تبریز رفت و زبان فرانسه را به‌خوبی یاد گرفت. او علاوه‌ بر زبان فرانسه به زبان‌های ترکی و روسی نیز مسلط بود، در این ایام به ادبیات فارسی رو آورد و به شعرهای انتقادی پرداخت.<ref> [http://رزاق‌پور%20و%20نوش‌آبادی،%20«بازتاب%20رئالیسم%20دراشعارایرج%20میرزا»،%201391ش،%20ص%20123%20و%20124.https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص 123 و 124.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn2|[2]]]
-===<nowiki>===فعالیت‌کاری===</nowiki>===
+===فعالیت‌کاری===
-ایرج میرزا در جریان انقلاب مشروطه زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای تهران، سنندج و کرمانشاه برود. او به‌مدت پنج سال معاون پیش‌کاری مالی خراسان بود.[[ایرج میرزا# ftn3|[3]]] وقتی امین‌الدوله[[ایرج میرزا# ftn4|[4]]] به تهران رفت ایرج میرزا را به‌سمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «میرزاعلی‌خان اتابک»، به‌عنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کناره‌گیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن قصیده، غزل و مثنوی می‌پرداخت.[[ایرج میرزا# ftn5|[5]]]
+ایرج میرزا در جریان انقلاب مشروطه زندگی درباری را رها کرد و به کارهای اداری پرداخت و مأموریت یافت تا به شهرهای تهران، سنندج و کرمانشاه برود. او به‌مدت پنج سال معاون پیش‌کاری مالی خراسان بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottomرزاق‌پور%20و%20نوش‌آبادی،%20«بازتاب%20رئالیسم%20دراشعارایرج%20میرزا»،%201391ش،%20ص%20123. رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص 123.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn3|[3]]] وقتی امین‌الدوله<ref>میرزاعلی امین‌الدوله از رجال قاجاریه و صدراعظم ناصرالدین شاه بود. شهبازی، «امین الدوله»، [http://وب‌سایت%20تهران%20نامه.https://tehrannameh.com/list/%D8%A7%D9%84%D9%81/%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86%E2%80%8C%E2%80%8C%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87%E2%80%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7 وب‌سایت تهران نامه.] </ref>[[ایرج میرزا# ftn4|[4]]] به تهران رفت ایرج میرزا را به‌سمت منشی خاص خود منصوب کرد. او پس از سرودن شعری در ستایش «میرزاعلی‌خان اتابک»، به‌عنوان رئیس صندوق و گمرک کردستان منصوب شد. ایرج میرزا پس از مدتی از مقامش کناره‌گیری کرد و تا اواخر عمر هیچ سمتی نداشت. در این مدت با ادبا و شاعرا همنشین بود و به سرودن قصیده، غزل و مثنوی می‌پرداخت.<ref> محجوب، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج میرزا و خاندان و نیاکان او، 1353ش، ص 17-22.</ref>[[ایرج میرزا# ftn5|[5]]]
-===<nowiki>===درگذشت===</nowiki>===
+===درگذشت===
-ایرج میرزا در سال 1344ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.[[ایرج میرزا# ftn6|[6]]]
+ایرج میرزا در سال 1344ش بر اثر سکته قلبی درگذشت و در قبرستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.<ref>[http://«همه%20چیز%20درباره%20ایرج%20میرزا»،%20وب‌سایت%20نشاط‌%20آوران.https://www.eneshat.com/iranian/famous/about-iraj-mirza «همه چیز درباره ایرج میرزا»، وب‌سایت نشاط‌ آوران.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn6|[6]]]
-=<nowiki>===تألیفات===</nowiki>=
+===تألیفات===
 از مهم‌ترین آثار او می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
@@ خط ۲۳: / خط ۲۳: @@
 ·       دو قطعه منثوی به نام‌های «شاه و جام» ترجمه‌ای از شاعر معروف آلمانی با نام شیللر؛
-·       مثنوی عارف‌نامه. [[ایرج میرزا# ftn7|[7]]]
+·       مثنوی عارف‌نامه.<ref>حائری، آثار و افکار ایرج میرزا، 1366ش، ص31-34.</ref> [[ایرج میرزا# ftn7|[7]]]
-===<nowiki>===سبک شعری===</nowiki>===
+===سبک شعری===
-ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچ یک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام به‌موقع کلمات، ایهام، موسیقی‌افزایی، مناسبت‌های لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضرب‌المثل‌های زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگی‌های سبک شعری ایرج میرزا به ‌شمار می‌رود. عمدة شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.[[ایرج میرزا# ftn8|[8]]]
+ایرج میرزا از شاعران عصر قاجاریه است که شعرش به هیچ یک از شعرای معاصرش شباهتی ندارد. تسلط وی بر استخدام به‌موقع کلمات، ایهام، موسیقی‌افزایی، مناسبت‌های لفظی و معنوی، کاربردهای تشبیهات، کنایات و ضرب‌المثل‌های زنده و ایجازهای دلنشین از ویژگی‌های سبک شعری ایرج میرزا به ‌شمار می‌رود. عمدة شهرت وی در طنز و انتقادهای اجتماعی بود.<ref> [http://اسدی،%20«بررسی%20سبک%20شخصی%20ایرج%20میرزا»،%201402ش،%20ص69.https://www.bahareadab.com/pdf/1473.pdf اسدی، «بررسی سبک شخصی ایرج میرزا»، 1402ش، ص69.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn8|[8]]]
-شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوق‌العاده‌ای بر زبان معیار و جنبه‌های معاصر زبان فارسی زمان خود داشت.[[ایرج میرزا# ftn9|[9]]]
+شفیعی کدکنی بر این باور است که او تسلط فوق‌العاده‌ای بر زبان معیار و جنبه‌های معاصر زبان فارسی زمان خود داشت.<ref>[http://رزاق‌پور%20و%20نوش‌آبادی،%20«بازتاب%20رئالیسم%20دراشعارایرج%20میرزا»،%201391ش،%20ص124.https://www.sid.ir/paper/488678/fa#downloadbottom رزاق‌پور و نوش‌آبادی، «بازتاب رئالیسم دراشعارایرج میرزا»، 1391ش، ص124.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn9|[9]]]
 در آثار ایرج میرزا اشعار مذهبی هم مشاهده می‌شود؛ از آن‌جمله می‌توان به شعری درباره حضرت علی اکبر اشاره کرد:
@@ خط ۳۶: / خط ۳۶: @@
 آیا که غم‌گساری و اندُه‌بری نمود        لیلای داغدیدۀ محنت‌کشیده را
-بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد           آتش زدند لانۀ مرغ پریده را[[ایرج میرزا# ftn10|[10]]]
+بعد از پسر دل پدر آماج تیغ شد           آتش زدند لانۀ مرغ پریده را<ref> «شعر ایرج میرزا برای شهادت حضرت علی اکبر (ع)»، <ref>[http://وب‌سایت%20مشرق%20نیوزhttps://www.mashreghnews.ir/news/490120/%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%AC-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%A7% وب‌سایت مشرق نیوز]</ref>.</ref>[[ایرج میرزا# ftn10|[10]]
-===<nowiki>===زمینه‌های شکل‌گیری تفکرات ایرج میرزا===</nowiki>===
+===زمینه‌های شکل‌گیری تفکرات ایرج میرزا===
-ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوش‌ذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار به ‌شمار می‌رفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحب‌منصبان بود. وضعیت اقتصادي و فرهنگی وی نسبت به توده‌هاي مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقۀ اقلیت قدرتمند جامعة عصر مشروطه به شمار می‌آمد. به‌همین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغه‌های اکثر مردم فاصله داشت. او به دلیل منافع طبقاتی‌اش، در برابر سنت‌های اشرافی جامعه با احتیاط رفتار می‌کرد؛ اما نسبت به سنت‌های اجتماعی و دینی بی‌پروا بود. وی به‌خاطر تعلق به طبقة بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط بـه آزادي‌هاي اجتمـاعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی به‌معنای رهایی از سنت‌های جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربی‌ها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارة زن است و ریشة بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان می‌داند.[[ایرج میرزا# ftn11|[11]]]
+ایرج میرزا در خاندانی بزرگ شده بود که همگی جزو شاعران خوش‌ذوق و از درباریان حکومت شاهان قاجار به ‌شمار می‌رفتند. او هم وابسته به مظفرالدین شاه و از صاحب‌منصبان بود. وضعیت اقتصادي و فرهنگی وی نسبت به توده‌هاي مردم از سطح بالایی برخوردار بود و جزو طبقۀ اقلیت قدرتمند جامعة عصر مشروطه به شمار می‌آمد. به‌همین علت او از دیگر شاعران متفاوت و نظراتش با دغدغه‌های اکثر مردم فاصله داشت. او به دلیل منافع طبقاتی‌اش، در برابر سنت‌های اشرافی جامعه با احتیاط رفتار می‌کرد؛ اما نسبت به سنت‌های اجتماعی و دینی بی‌پروا بود. وی به‌خاطر تعلق به طبقة بالای جامعه از مباحث آزادی سیاسی عبور کرده و فقط بـه آزادي‌هاي اجتمـاعی پرداخته و از دیدگاه ایرج، مفهوم آزادی به‌معنای رهایی از سنت‌های جامعه و دینی است. نگاه او به این مقوله بیشتر شبیه به غربی‌ها است. بیشتر نظرات وی در باب آزادی، دربارة زن است و ریشة بسیاری ازمشکلات جامعه را در حجاب زنان می‌داند.<ref>  . [http://میرعلی،%20و%20دیگران،%20«تأثیر%20طبقۀ%20اجتماعی%20بر%20شعر%20شاعران%20دورة%20مشروطه%20با%20تمرکز%20بر%20اشعار%20«ایرج%20میرزا»%20و%20«فرخی%20یزدي»»،%20%201394ش،%20ص%2050-51%20و%2054-56.http://ensani.ir/file/down میرعلی، و دیگران، «تأثیر طبقۀ اجتماعی بر شعر شاعران دورة مشروطه با تمرکز بر اشعار «ایرج میرزا» و «فرخی یزدي»»،  1394ش، ص 50-51 و 54-56.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn11|[11]]]
-===<nowiki>===حجاب زنان===</nowiki>===
+===حجاب زنان===
 از دیدگاه ایرج میرزا حجاب مانع حضور زن در اجتماع بود. او از طریق شعر به زنان ایران آموزش می‌داد که برای حضور در متن جامعه باید حجاب را کنار گذاشت. اشعار ضد حجاب وی نتیجه تفکر مدرنیسم و آشنایی با کشورهای غربی است:
 شنید این نکته را دارایِ هوشی                               برآورد از درونِ دل خروشی
-که تا این قوم در بندِ حجابند                                 گرفتار همین شَیءِ عِجابَند[[ایرج میرزا# ftn12|[12]]]
+که تا این قوم در بندِ حجابند                                 گرفتار همین شَیءِ عِجابَند<ref>. [http://جزائری%20و%20دیگران،%20«بررسی%20مضامین%20تعلیمی%20در%20شعر%20فرخی%20یزدی%20و%20ایرج%20میرزا»،%201399ش،%20ص233.https://ensani.ir/file/download/article/64ae5bc15c034-10681-1400-527.pdf جزائری و دیگران، «بررسی مضامین تعلیمی در شعر فرخی یزدی و ایرج میرزا»، 1399ش، ص233.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn12|[12]]]
 او عامل ایجاد سنت حجاب را روحانیون دانسته و و آن را به‌عنوان زندانی برای زنان به تصویر می‌کشد. وی در مثنوي «عارف‌نامه» حجاب را مانع کارکرد اجتماعی  می‌داند. او بدون توجه به نقش سنتی زنان در جامعه عدم فعالیت اجتماعی زنان را به‌عنوان سرباری برای جامعه تلقی می‌کند:
@@ خط ۶۴: / خط ۶۴: @@
 کدام است آن حدیث و آن خبر کو                که باید زن کند خود را چو لولو
-او حجاب را از عفت و عصمت جدا می‌داند و می‌گوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بی‌عصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بی‌عفت هستند.[[ایرج میرزا# ftn13|[13]]]
+او حجاب را از عفت و عصمت جدا می‌داند و می‌گوید زنان طوایف چادرنشین روباز هستند؛ اما بی‌عصمت نیستند. در حالی که زنان شهرنشین محجبه، ولی بی‌عفت هستند.<ref>[http://حاتمی%20و%20دیگران،%20«مقام%20زن%20در%20شعر%20ابوالقاسم%20لاهوتی،%20ایرج%20میرزا%20و%20عارف%20قزوینی»،%201391ش،%20ص69http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص69]</ref>[[ایرج میرزا# ftn13|[13]]]
 ایرج میرزا باور خود به آزادی زنان را در اشعار نمایشی‌اش نشان می‌دهد. او در منظومة نمایشی «عارف‌نامه» در داستانی تمایل خود را به کشف حجاب ابراز می‌کند. وی در این قطعة نمایشی به نام «تصویر زن» با زبان طنز از حجاب و مدافعان آن انتقاد می‌کند:
-خدایا تا کی این مردان به خوابند                 زنان تا کی گرفتار حجابند[[ایرج میرزا# ftn14|[14]]]
+خدایا تا کی این مردان به خوابند                 زنان تا کی گرفتار حجابند<ref> [http://مؤذنی%20و%20دیگران،%20«بررسhttps://jlcr.ut.ac.ir/article_78201_8fb38eb8c1d104dd84f7719e1777e9ea.pdfی%20تطبیقی%20درون%20مایه‌های%20آثار%20نمایشی%20عشقی،%20ایرج%20و%20عارف»،%201399ش،%20ص171%20و172. مؤذنی و دیگران، «بررسی تطبیقی درون مایه‌های آثار نمایشی عشقی، ایرج و عارف»، 1399ش، ص171 و172.]</ref>[[ایرج میرزا# ftn14|[14]]]
 برای نخستین بار بحث از کشف حجاب را به‌صورت منظوم ایرج میرزا وارد ادبیات مشروطه کرد. سفر به اروپا و دیدن زندگی مردم غرب باعث اثرگذاری بر روحیة وی و ایجاد آزاد اندیشی و تجددخواهی در او شد. ایرج میرزا از زندگی مردم انتقاد می‌کرد؛ سینه‌زنی و قمه‌زنی، عشق‌بازی و رابطة جنسی، سیاست و حجاب زنان را به انتقاد و سخره می‌گرفت. او در بیان عقایدش هیچ ملاحظه‌ای نداشت. او برای خرسندی دوستان و رنجاندن دشمنان شعر می‌گفت. یکی از معایب بزرگ شعر ایرج میرزا وجود مضامین و محتوای غیراخلاقی بود. در دیوان او مطالب فراوانی دربارة عیب‌جویی از زن و حجابش وجود دارد:
@@ خط ۸۴: / خط ۸۴: @@
 در اقطار دگر زن یار مرد است                          در این محنت سرا سربار مرد است
-به هر جا زن بود هم پیشه با مرد                      درینجا مرد باید جان کند فرد[[ایرج میرزا# ftn15|[15]]]
+به هر جا زن بود هم پیشه با مرد                      درینجا مرد باید جان کند فرد<ref>[http://رئیس%20السادات،%20«بررسی%20اشعار%20شاعران%20دورة%20مشروطه%20در%20مخالفت%20باحجاب%20زنان%20(ایرج%20میرزا،%20عارف%20قزوینی،%20میرزاده%20عشقی)»،%201399ش،%20ص14-22https://www.noormags.ir/view/fa/articl رئیس السادات، «بررسی اشعار شاعران دورة مشروطه در مخالفت باحجاب زنان (ایرج میرزا، عارف قزوینی، میرزاده عشقی)»، 1399ش، ص14-22]  .</ref>[[ایرج میرزا# ftn15|[15]]]
-===<nowiki>===رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا===</nowiki>===
+===رویکردهای انتقادی به اشعار ضد حجاب ایرج میرزا===
-ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه می‌دانست. در حالی که پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از فرهنگ و تمدن این سرزمین بوده است.[[ایرج میرزا# ftn16|[16]]] شواهد تاریخی نشان می‌دهند که زنان ایرانی، حتی پیش از اسلام، بر اساس فطرت، عقل و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت می‌کردند. در دورۀ ساسانیان، زنان اشراف‌زاده تنها با تخت‌روان‌های پوشیده از خانه خارج می‌شدند.[[ایرج میرزا# ftn17|[17]]] به‌طوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرۀ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.[[ایرج میرزا# ftn18|[18]]]
+ایرج میرزا در اشعارش، حجاب زنان را دستاورد اسلام و آن را عامل بازدارنده برای حضور زنان در جامعه می‌دانست. در حالی که پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهند در طول تاریخ ایران، حجاب همواره بخشی پایدار از فرهنگ و تمدن این سرزمین بوده است.<ref>[http://حاتمی%20و%20دیگران،%20«مقام%20زن%20در%20شعر%20ابوالقاسم%20لاهوتی،%20ایرج%20میرزا%20و%20عارف%20قزوینی»،%201391ش،%20ص75-79http://ensani.ir/file/download/article/1601985585-10314-99-37.pdf حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79]</ref>[[ایرج میرزا# ftn16|[16]]] شواهد تاریخی نشان می‌دهند که زنان ایرانی، حتی پیش از اسلام، بر اساس فطرت، عقل و باورهای مذهبی خود حجاب را رعایت می‌کردند. در دورۀ ساسانیان، زنان اشراف‌زاده تنها با تخت‌روان‌های پوشیده از خانه خارج می‌شدند.<ref>دورانت، تاریخ تمدن، 1343ش، ج1، ص522.</ref>[[ایرج میرزا# ftn17|[17]]] به‌طوری که پس از شکست ساسانیان، دختران شاه ایران حاضر نشدند با وجود تهدید، چهرۀ خود را در برابر مردان عرب نمایان کنند.<ref>حلبی شافعی، السیره الحلبیه بی‌تا، ج2، ص234.</ref>[[ایرج میرزا# ftn18|[18]]]
-در عصر قاجاریه، زنان با محدودیت‌هایی در مسیر تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی به دلیل سیاست‌های استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از انقلاب اسلامی، رویکرد جدیدی نسبت به مشارکت زنان شکل گرفت و سیاست‌گذاری‌ها بر پایه فراهم کردن زمینه‌های آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاه‌ها و پژوهش‌های علمی، رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.[[ایرج میرزا# ftn19|[19]]]
+در عصر قاجاریه، زنان با محدودیت‌هایی در مسیر تحصیل و فعالیت‌های اجتماعی روبرو بودند. این موانع تا حدی به دلیل سیاست‌های استبدادی حاکمان قاجار و ساختار اجتماعی آن دوران بود. پس از انقلاب اسلامی، رویکرد جدیدی نسبت به مشارکت زنان شکل گرفت و سیاست‌گذاری‌ها بر پایه فراهم کردن زمینه‌های آموزشی و شغلی برای همه اقشار جامعه، از جمله زنان محجبه، قرار گرفت. حضور چشمگیر زنان در دانشگاه‌ها و پژوهش‌های علمی، رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد که نشان‌دهنده عدم تضاد میان حجاب و پیشرفت علمی و اجتماعی زنان است.<ref>[http://حاتمی%20و%20دیگران،%20«مقام%20زن%20در%20شعر%20ابوالقاسم%20لاهوتی،%20ایرج%20میرزا%20و%20عارف%20قزوینی»،%201391ش،%20ص75-79%20حاتمی%20و%20دیگران،%20«مقام%20زن%20در%20شعر%20ابوالقاسم%20لاهوتی،%20ایر حاتمی و دیگران، «مقام زن در شعر ابوالقاسم لاهوتی، ایرج میرزا و عارف قزوینی»، 1391ش، ص75-79]</ref>[[ایرج میرزا# ftn19|[19]]]
 <nowiki>==پانویس==</nowiki>